Vogue
De film Black Panther is een lofzang aan de zwarte vrouw

cultuur / Interviews

De film Black Panther is een lofzang aan de zwarte vrouw

Datum
Auteur
Hélène Christelle Munganyende
Black Panther

Schrijfster en politicoloog Hélène Christelle Munganyende bezocht de film Black Panther en bevroeg vier Afro-Europese feministen verspreid over Europa, Leila Trulsen (presentatrice kinderprogramma in Stockholm), Clarice Gargard (programmamaakster, journalist in Amsterdam),  Dolores Bakèla (PR director Afropunk Parijs) en Robin van der Haak (lid jongerenpartij BIJ1) hoe zij hun 3D reis naar Black Panther's Afrikaanse koninkrijk Wakanda beleefden.

'We moeten het dringend hebben over de oorverdovende stilte die in feministische hoek weerklinkt naar aanleiding van Black Panther.' 

Hélène Christelle Munganyende

Als de lichten uitgaan en het grote doek aan, schuifelen vijf kleine schimmen en twee grote nog snel naar hun zitplaatsen. In de zaal hangt een zoute lucht van zweet en anticipatie. Mijn tienjarige nichtje daalt met haar korte lichaampje, voorzichtig neer in haar stoel. Of het niet te eng voor haar zou zijn want de adviesleeftijd voor de film is elf. 'Ik ben echt wel engere dingen gewend' had haar stem mij stoer doch trillend beantwoord. De lichten dimmen nog meer, de rebellengeluiden dreunen nu door de geluidsinstallaties de zaal in en een gesluierde Lupita Nyong'O reflecteert in onze 3D-brillen. Mijn nichtje, die zwart, moslim en Brabants is, kijkt mij rechts van haar met grote ogen aan. Ik geef haar een vette knipoog. De rest van de film blijft de bak XL popcorn die ze in haar kleine handjes vasthoudt onaangeroerd.

Lupita Nyong'o als Nakia.

Op woensdag 14 februari stuiterde ik van de première van Black Panther in het kinepolis van Utrecht, naar de Wakanda afterparty in het paleis van de schone kunsten Bozar, in mijn woonplaats Brussel. Het was een bijzondere Valentijnsdag, een zwarte liefdesverklaring waarop mensen van Afrikaanse, Afro-Europese, Afro-Carribische, Afro-Amerikaanse en Afro-Latijns Amerikaanse afkomst zich over de hele wereld al een kwartjaar op hadden verheugd. Vanaf het moment dat de trailer uitkwam brak Black Panther het internet met 89 miljoen views in de eerste 24 uur. Daar kan Kim – appropriatie – Kardashian nog een puntje aan zuigen.

Danai Gurira als Okoye, Lupita Nyong'o als Nakia en Florence Kasumba als Ayo.

Een hype zoals deze behoeft natuurlijk een persoonlijk verslag van de meest centrale figuur in deze film: de zwarte vrouw. Opvallend genoeg klonk er in vergelijking met Marvel-zusje Wonder Woman niet dezelfde staande ovatie uit feministische hoek. Met de recente heropleving van de term 'Afro-Europees' is het bovendien van belang om uit te lichten dat een gedeelte van de cast ook zwarte mensen zijn die opgroeiden in Europa. Hoe beleefden in het licht hiervan, verschillende zwarte feministen verspreid over Europa hun 3D reis naar Wakanda?

Danai Gurira als Okoye en Florence Kasumba als Ayo met de Dora Milaje.

'Zo vaak, wanneer het gaat over zwarte levens en zwarte onderwerpen is het kijken ernaar meteen heel zwaar, zeker als zwarte vrouw, vanwege de historische achtergrond die we over zwarte verhalen kennen', vertelt Leila Trulsen mij op facetime vanuit Stockholm. 'Tijdens deze film ben ik juist een paar keer in mijn popcorn gestikt van het lachen.' Leila is presentator van een kinderprogramma op de Zweedse publieke omroep, een soort Noordse Sesamstraat waarin ik haar regelmatig in levensgrote dierenpakken over mijn tijdlijn zie rollen. 'Hier zijn er ouders die mij op straat bedanken voor de representatieve rol die ik invul voor hun kinderen als een van de Afrikaanse gezichten op televisie.'  Het was van Leila dat ik voor het eerst hoorde over de mogelijk revolutionaire feministische waarde van deze film, een onderwerp dat ik elders, zelfs in feministische publicaties, nog niet aan de orde had horen komen. Dat was bij de verfilming van Wonder Woman wel anders.

Door vrouwen een centrale reddersrol te geven die in Hollywood normaliter zou zijn weggelegd voor witte mannen, raakt Black Panther ook een belangrijk onderdeel van prekoloniale Afrikaanse geschiedenis. De strijdvaardige Dora Milaje lijken namelijk gebaseerd te zijn op de Afrikaanse militaire eenheid van de Ahosi, een strijdmacht die ook expliciet uit vrouwen bestond, afkomstig uit het Dahomey Koninkrijk, het huidige Benin. Black Panther breekt daarmee met het salon feminisme wat we kennen uit Wonder Woman's fictieve stadsstaat Themyscira, die Theresa Harold beschreef als een 'oppervlakkige feministische utopie van Victoria's Secret Angels.' Wakanda durft verder te gaan in haar feminisme, ziet ook de Amsterdamse documentairemaker en journalist Clarice Gargard, die bij de première in Liberia aanwezig was: 'Ik denk dat het empowering is voor vrouwen en met name zwarte vrouwen, omdat ze zichzelf in posities van macht met autonomie en zelfstandigheid zien. Alle vrouwen in de film zijn krachtig op hun eigen manier, soms zelfs in zachtheid, dat mag ook bestaan. Ze hebben lief, hebben gesprekken en maken keuzes die losstaan van mannen. Sterker nog, de mannen leunen op ze voor bescherming, strategie, tech en liefde.'

Danai Gurira als Okoye, Lupita Nyong'o als Nakia en Florence Kasumba als Ayo.

In het heetst van de strijd zagen mijn nichtje en ik afgelopen woensdag hoe een jonge W'Kabi (Daniel Kaluuya) neerknielde voor zijn generaal en Dora Milaje vriendin (Danai Gurira). Vlak daarvoor had hij aan haar gevraagd: 'Zou je me dan doden, mijn liefste?' Waarop Okoye antwoordt 'Voor Wakanda? Zonder enige twijfel.' Dolores Bakela, PR-verantwoordelijke van het twee jaar consecutief succesvolle festival Afropunk in Parijs herinnert mij er in onze nabespreking van de film aan dat Okoye's antwoord een reflectie is van de dagelijkse strijd die zwarte vrouwen voeren op en buiten het continent. 'Het is niet voor niets dat zwarte vrouwen aan de voorgrond staan van alle activistische bewegingen in Frankrijk en de VS.' Ik moet denken aan de vergeten vrouwen van de Négritude beweging in Frankrijk, de vrouwen binnen de Amerikaanse burgerrechten beweging, het revolutionaire werk van Winnie Mandela en de huidige oprichters van Black Lives Matter, die zowel vrouw als queer zijn. 'Het zijn vrouwen die vaak met beide benen in de gemeenschap staan, het evenwicht bieden en tegelijkertijd nooit vergeten wie ze zijn: krijgers en ordehandhavers.' Op Twitter circuleert inmiddels een filmpje waarin Daniel Kaluuya lachend aangeeft liever achterna gezeten te worden door de gehele cast van de Avengers dan zijn collega's van de Dora Milaje. De vrouwen in deze film hebben lief, maar geven niet alles op voor die liefde. Zo ook Nyong'O's karakter Nakia, die Wakanda en haar ex-prins T'Challa (Chadwick Boseman) verliet om haar dromen als wereldverbeteraar na te jagen. Het toont een bepaalde gelaagdheid en verantwoordelijkheid die hoort bij het zwart, vrouw en Afrikaans zijn.

Lupita Nyong'o als Nakia en Chadwick Boseman als Black Panther/koning T’Challa.

Volgens Gargard valt er wel nog veel aan te merken op de gelaagdheid in de film, meer specifiek het weglaten van het queer aspect dat in de originele stripverhalen wel terugkomt onder de vrouwelijke strijdmacht. 'Het had niet prominent gehoeven maar heel subtiel gekund. Ik vind het argument dat ze eerst op één onderwerp wilden focussen, Afrikaanse identiteit, geen excuus. Dat argument wordt ook altijd gebruikt als het gaat over diversiteit, kleur en gender.' Filmstudent en activist Robin van der Haak sluit zich aan bij deze kritische noot. 'Black Panther is een gemiste kans om iets te verwerken van gay en lesbische mensen die van Afrikaanse herkomst zijn. Ook op het vlak van mannelijkheid blijft het erg traditioneel. Om feminist te zijn, hoef je geen vrouw te zijn weet Van der Haak: 'Tegelijkertijd zitten er heel veel krachtige vrouwen in deze film en mannen die toegeven aan die kracht, aan het feit dat vrouwen de sterkste mógen zijn.' Hij verwijst hierbij naar de kniel scene. 'T'Challa is dan wel koning, hij voldoet daarmee niet aan het normale machobeeld dat we van spierbonk superhelden kennen, zoals het imago van Batman. T'Challa is ook niet fysiek de sterkste, maar is desondanks het gelieftst bij velen. Van der Haak merkt nog iets anders belangrijks op: 'Er waren twee krijgers van de Dora Milaje die de gehele film dichtbij elkaar bleven. Ik had het gevoel dat het een lesbisch stel was, maar dat komt niet erg prominent naar voren. Ik zie het zelf als een subtiele knipoog van lesbische geaardheid in de film.'

Chadwick Boseman als Black Panther/koning T’Challa.

Ik ga het je eerlijk zeggen: ik had tot recentelijk niks met stripverhalen en stripfiguren. Los van de stoffige Asterix en Obelix collectie die mijn ouders ooit cadeau kregen bij hun Neckermann-catalogus, las ik in mijn jeugd voornamelijk kinderromans en romans voor jongvolwassen. In Asterix en Obelix herkende ik mezelf als Franstalig kind, omdat hun legende zich afspeelt in het huidige Frankrijk. Maar daar hield het dan ook op. Dat gemis brengt me tot het belang van representatie voor de kinderlijke verbeelding, zo ook die van jonge zwarte meisjes en jonge zwarte vrouwen. 'Eindelijk kunnen zwarte kinderen ook geloven dat ze superhelden kunnen zijn', glunderde Stephanie Afrifa van oor tot oor tijdens haar presentatie van de voorpremière van de film in Pathé Tuschinski

Letitia Wright als Shuri.

Vrouwen in Black Panther hoeven niet gered te worden, ze zíjn de redding. We moeten het daarom dringend hebben over de oorverdovende stilte die in feministische hoek weerklinkt naar aanleiding van Black Panther. 'Zijn zwarte vrouwen dan geen vrouwen?', zoals Sojourner Truth zou zeggen. De vrouwen van Wakanda zijn niet alleen krachtig, machtig en intelligent, maar breken ook met Westerse schoonheidsidealen. Sterker nog, omdat Wakanda zo'n afgesloten gemeenschap is, hebben ze nooit onder invloed van dergelijke idealen gestaan. De laatste keer dat we vrouwen met traditionele vlechten zoals die van het personage Shuri op het doek zagen waren misschien wel de jaren '90, tijdens Janet Jackson's poetic justice periode. Door de film heen zien we Okoye, gespeeld door veertigjarige (kunnen we praten?!) Danai Gurira, meermaals denkbeeldig haar tanden kussen over de in haar ogen primitieve gebruiken in het Westen. Nakia's trotse Bantu knots (Marc Jacobs, you tried it honey) en Okoye's lumineus gehydrateerde hoofdhuid, spatten de hele film van het doek af. Als de verfilming van Wonder Woman de feministische hoop was van 2017, dan bracht Black Panther ons de broodnodige intersectionele verdieping. Dat betekent dat de film niet alleen ruimte geeft aan sterke vrouwelijke karakters, maar ook eer doet aan hun culturele context, hun Afrikaanse gelaagdheid en hun onverschrokken – geen sorry – attitude.

De Bantu knots van Lupita Nyong'o als Nakia.

Hélène Christelle Muganyende (24) woonde tot nu toe in Kigali, Eindhoven en Brussel en belandde als vluchteling in Nederland. Ze studeerde politieke wetenschappen in Brussel. Daar doet ze nu onderzoek naar de politieke emancipatie van millenials met een Afrikaanse migratieachtergrond. Hélène publiceert in media als de Volkskrant en One World. Naar aanleiding van haar essays werd ze in 2017 geselecteerd door het Vlaams-Nederlands literatuurhuis DeBuren als opkomend literair talent. Over de uitdagingen van bi-culturaliteit sprak ze in het najaar van 2017 op tedxAmsterdamWomen. Hélène werkt momenteel aan haar debuutroman. In haar schrijverschap viert ze de vrijgevochten verhalen van de alledaagse zwarte vrouwen om haar heen. Daarnaast is ze zelfbenoemd Beyoncé-analyst. 

Hoe verder na #metoo? Deze schrijfster vindt dat we altijd om toestemming moeten vragen voor seks

 

Beste bezoeker,

Wij zien dat je een adblocker gebruikt die ervoor zorgt dat je geen advertenties ziet op Vogue.nl.
Dit vinden wij jammer, want Vogue.nl is mede dankzij deze advertenties gratis toegankelijk.
Wil je een uitzondering maken voor Vogue.nl, of meer lezen over hoe wij met advertenties omgaan?
Klik dan hier. Veel dank!

Maak een uitzondering voor Vogue.nl > Sluiten