Je baas. Die ene vriendin waar je eigenlijk nooit echt zin in hebt. Kinderen. Straatverkopers. Telefonische verkopers. Verkopers in het algemeen. Er is een breed arsenaal aan mensen tegen wie je best wat vaker ‘nee’ zou mogen zeggen. Maar waarom doe je dat dan niet?

Eigenlijk had ik helemaal geen tijd om dit artikel te schrijven. Toen ik ervoor werd gevraagd, had ik net een grote klus aangenomen. Maar een artikel voor Vogue: daar zeg je geen nee tegen. Dan maar even schuiven met die andere klus, wat sociale afspraken afzeggen en in de avonden en weekenden naar m’n freelancekantoor. Een paar dagen later belde een andere opdrachtgever voor een spoedklusje. Een vriendin vroeg of ik haar wilde helpen met een brainstorm voor haar eigen bedrijf. En m’n kantoorgenoot had me aangedragen voor een leuke klus. Ik zei tegen alles ja.

Advertentie - Lees hieronder verder

'We toveren een glimlach op ons gezicht, om de man die avances maakt maar niet te beledigen'

Werk is mijn achilleshiel op het gebied van nee zeggen. Het blijkt moeilijk om de perfectionist en workaholic die ik altijd al ben geweest in bedwang te houden, met werk dat bijna voelt als een hobby. Ooit had ik een collega die iedere dag preciés om vijf uur de deur uit liep. Ergens wel knap, maar toch, ik vond het vooral irritant. Misschien stiekem wel omdat ik jaloers was, dat ze haar grenzen zo goed aan durfde te geven.

Advertentie - Lees hieronder verder

Waarom zeg je zo vaak ja?

Geen ‘nee’ durven, willen of kunnen zeggen: daar moet het maar eens mee afgelopen zijn. We toveren een waterige glimlach op ons gezicht, om een man die ongewenste avances maakt maar niet te beledigen. We geven onze vrije avond op om tijd door te brengen met mensen met wie we helemaal geen tijd door wíllen brengen. We laten de stapel dossiers op ons bureau zonder commentaar groeien, want tsja, nee zeggen tegen je baas in tijden van reorganisaties is natuurlijk smeken om ontslag.

Je eigen grenzen aangeven klinkt makkelijk, maar valt vies tegen. Zeker voor vrouwen, die in hun jeugd vaak positievere reacties krijgen op lief zijn dan op stoer zijn. We – en ja, dit is generaliseren, maar ook gewoon waar – willen nou eenmaal graag aardig gevonden worden, komen minder goed voor onszelf op en zijn meer gefocust op rekening houden met anderen. Dat is heel lief en sociaal van ons, maar ook een beetje dom, omdat je dan je de neiging krijgt je eigen intuïtie en voorkeuren te negeren.

Gijs Deckers, als filosoof verbonden aan The School of Life in Amsterdam, geeft regelmatig workshops over dit onderwerp. 'Als je je bewust bent van de processen die eraan ten grondslag liggen, is het al makkelijker te accepteren wanneer het aangeven van je grenzen lastig is. Je kunt het linken aan de evolutie, buitengesloten worden door de groep was vroeger levensgevaarlijk. Vanuit de cognitieve gedragstherapie is het ook logisch te verklaren. Allerlei angsten zijn erbij betrokken, zoals die om afgewezen te worden en het imposter syndrome. Stel: je bent vroeger gepest en buitengesloten. Vraagt je baas nu of je een extra klus erbij kunt hebben en kan dat eigenlijk niet, dan kun je door die eerdere ervaringen denken: als ik nu nee zeg, word ik straks vast wéér buitengesloten. Je bent dus aan het worstelen met eerdere ervaringen en angsten. Daarom is het ook zo moeilijk.'

Advertentie - Lees hieronder verder

Toch is het de moeite waard om te proberen. Want altijd maar ja zeggen tegen je zin is bijzonder ongezond. De beroemde Mayo Clinic in de VS deed er onderzoek naar en ontdekte dat altijd maar akkoord gaan met vragen en verzoeken leidt tot meer stress, oververmoeidheid, griepvirussen, burn-outs en spanningshoofdpijn. Dus ook al vind je het eng, ben je bang om onaardig gevonden te worden of zonder werk te zitten: probeer toch maar wat vaker stellig je hoofd te schudden.

Ongewenst zoenen

Eva (33) had al niet zoveel zin in die date met een Tinder-match. Maar ze waren een paar weken aan het chatten, dus nou ja, het moest er maar eens van komen. Eenmaal gearriveerd in de kroeg bleek hij al behoorlijk aangeschoten. Na een halfuur oppervlakkig geklets probeerde hij totaal onverwachts en ongewenst zijn tong in haar mond te wurmen. Op dat moment had ze natuurlijk gewoon moeten vertrekken, al dan niet voorafgegaan door een mep in z’n gezicht. Maar dat deed Eva niet. Ze bleef zitten, aan die bar. Luisterde naar zijn steeds dubbelzinniger wordende opmerkingen. Bij het afscheid liet ze hem haar nóg een keer zoenen, eveneens ongewenst. Zijn appjes bleef ze in de dagen erna vriendelijk beantwoorden. Ze was een dag lang bezig om het bericht waarin ze hem uiteindelijk definitief afwees zo vriendelijk mogelijk te formuleren. Daarna blokkeerde ze gelijk zijn nummer, om een eventuele lullige reactie te ontlopen.

Ik ken, bij mijn weten, geen enkele vrouw die niet op zijn minst een vergelijkbaar verhaal heeft als dat van Eva. De meeste van mijn vriendinnen hebben verhalen die zelfs stukken erger zijn. Jongens die mee naar huis werden genomen ‘ook al vond ik hem eigenlijk helemaal niet leuk’, à la het korte verhaal Cat Person dat eind vorig jaar viral ging. Een leidinggevende of coach die zich opdrong. We zijn (begrijpelijkerwijs) bang voor de Harvey Weinsteins van deze wereld én de opdringerige gewone jongens in de kroeg. Bang om hun ego te kwetsen, aansteller genoemd te worden, of in een nóg vervelender situatie terecht te komen.

Advertentie - Lees hieronder verder

Carla Ketelaar, liefdesexpert en schrijfster van Vind je eindman: 'Het niet durven en kunnen aangeven van grenzen is een van de grootste oorzaken van problemen. Als je het idee hebt dat je geen nee meer kúnt zeggen tegen een man, is hij waarschijnlijk al over je grenzen heen gegaan. Irritatie of boosheid zijn daar goede indicatoren van. Wat het afwijzen makkelijker maakt, is als je het vriendelijk, maar duidelijk brengt. Zeg bijvoorbeeld: "Het was leuk om met je te spreken, maar ik ga er nu vandoor." En gá dan ook echt.'

Op datinggebied kunnen we sowieso nogal eens in de war raken wat betreft onze grenzen. Ketelaar: 'We hebben de neiging de grenzen sterk aan te geven, waarbij we niemand meer toelaten, of juist alles prima te vinden. Leer op je innerlijke kompas te vertrouwen. Dat doe je door niet meteen ja te zeggen op een tweede date en eerst te bedenken of je die wel echt wil. Of je beslissing ervoor zorgt dat iemand je niet langer aardig vindt, doet er niet toe. Dan vinden ze je maar niet aardig. Je doel in het leven is niet om ervoor te zorgen dat iedereen je aardig vindt, maar om je eigen leven vorm te geven op een manier waarop jíj je prettig voelt.'

Je baas iets weigeren

Nee zeggen op je werk kan net zo’n spreekwoordelijk mijnenveld zijn. Katherine O’Brien van de Baylor School of Medicine deed onderzoek naar het verschil tussen mannen en vrouwen wat betreft het weigeren van een verzoek op het werk. Het bleek dat vrouwen die regelmatig nee zeggen minder sympathiek worden gevonden door hun collega’s, slechtere beoordelingen krijgen bij hun functioneringsgesprek en minder vaak worden voorgedragen voor promoties. Oftewel: zeg te vaak nee en iedereen denkt dat je je baan niet aankunt, laat staan een promotie verdient. Maar doe je het te weinig, dan walst iedereen over je heen en ligt het risico van een burn-out op de loer.

Advertentie - Lees hieronder verder

Wendy van Mieghem, psycholoog en schrijfster van het boek De wijsheid achter emotie en gevoel: 'Hoe afhankelijker je je voelt, hoe meer moeite je hebt met het zeggen van die nee, en van je baas ben je nou eenmaal vaak afhankelijk. Toch ben je een betere werknemer als je uitgaat van je eigen grenzen. Dan hou je het langer vol en ben je productiever. Ook voor zzp'’ers geldt: maken meer opdrachten en dus meer geld je echt gelukkiger? Of is dat toch meer vrije tijd? Ga na wat je echt nodig hebt.'

Heb je zo’n baas die op vrijdagmiddag om drie uur een berg dossiers op je bureau gooit, onder het mom van ‘moet nog voor het weekend af’? Analyseer eens hoe jij omgaat met grenzen op je werk. Iedere dag maak je keuzes op dit gebied, vaak zonder het je te realiseren. Bijvoorbeeld als je dorst hebt maar het zetten van koffie uitstelt om toch eerst nog even dat rapport af te maken, of door ieder uur – zelfs in het weekend – je werkmail te checken. Van Mieghem: 'Hoe langer je je eigen grenzen negeert, hoe moeilijker het wordt om nee te zeggen. Als jij jezelf negeert, waarom zou een ander je mening dan accepteren? Communiceer duidelijk en op tijd over je grenzen, die kan je baas namelijk niet ruiken. Op die manier ervaar je meer controle over je eigen tijd en invulling daarvan, en dat verlaagt je stressniveau.' Want als je over je grenzen blíjft denderen kun je zuur en verbitterd raken, zonder dat je baas überhaupt doorheeft dat er een probleem is. En da’s voor niemand leuk.

Maar hóe dan?

Ook in minder intense situaties verdient je leven vaker een nee. Geen avonden meer doorbrengen op bloedsaaie feestjes, terwijl je ook lekker op de bank had kunnen liggen. Gewoon je boek lezen in de trein, zoals je je had voorgenomen, en niet luisteren naar de hypotheekproblemen van die vage kennis die toevallig exact dezelfde route aflegt als jij.

Advertentie - Lees hieronder verder

Wat lastig is en blijft, is hoe je die nee dan daadwerkelijk je mond uit krijgt. Probeer in ieder geval te voorkomen dat je hele verhalen afsteekt over de reden van je nee. Dat is dodelijk vermoeiend en gaat niemand wat aan. Waarom zou je uitleggen aan die mislukte date waarom je een tweede afspraak niet ziet zitten? Wat heeft je baas ermee te maken wat je op je vrije zondag gaat doen, waardoor je niet ‘toch nog even’ naar kantoor kunt komen? Bijt desnoods op je tong als je de aandrang tot een uitleg voelt komen. Ontwijk de 'want' of 'omdat' en hou het zo basic mogelijk: nee, ik kan niet. Hoe meer je zegt, hoe meer gaten de ander in je betoog kan schieten.

'Als jij jezelf negeert, waarom zou een ander je mening dan accepteren?'

Door het langzaam op te bouwen, dus bijvoorbeeld eerst de vriendelijk aangeboden zegeltjes van de caissière te weigeren, wen je aan het gevoel van De Nee. Iemand met spinnenangst zet je ook niet meteen een tarantula op haar hand. Het allerbelangrijkste bij het kunnen en durven uiten van een nee, is dat je je veilig voelt en vertrouwen hebt. Deckers: 'Zo heb ik er geen moeite mee een afspraak met een goede vriend af te zeggen, omdat ik weet dat hij me dan niet meteen schrapt uit zijn leven. Maar toen ik net werkte voor The School of Life vond ik het lastig om een klus te weigeren, omdat ik niet wist of ze me dan nog wel zouden terugvragen. Na een paar jaar kan ik dat wél eerlijk aangeven, omdat mijn positie nu veiliger voelt.'

Irish exit

Ben je eenmaal goed geworden in dat nee-zeggen, dan kun je er ook in doorslaan. Zelf ontdekte ik een tijd geleden de aantrekkingskracht van de ‘sociale nee’. Ik bevond me in mijn oude baan regelmatig op werkborrels waar ik geen zin in had. Toen ik een keer niet ging, bleef de wereld zowaar z’n vertrouwde rondjes draaien. Niemand had opeens een hekel aan me. De Irish exit werd mijn lievelings: op een feestje gewoon je jas aantrekken en gaan als je er klaar mee bent, en niet alle dertig gasten eerst uitgebreid gedag zeggen. Het voelde bevrijdend, om baas te zijn over mijn eigen keuzes. Maar op een gegeven moment werd het iets té comfortabel op m’n bank en probeerde ik weer wat vaker ja te zeggen. Blijkbaar had ik tijdelijk meer behoefte aan nee’s. Dat gevoel herken ik inmiddels steeds beter.

Advertentie - Lees hieronder verder

Alle deskundigen die ik benaderd heb voor dit verhaal, beamen dat het nee-zeggen een eeuwigdurend proces is en een van de moeilijkste dingen om te leren. Het masteren van een perfect evenwicht waarin je altijd precies de juiste keuze maakt, is een utopie (al kun je er best naar streven natuurlijk). Van Mieghem: 'Probeer je moeite met nee zeggen te zien als een uitnodiging om beter voor jezelf te zorgen. Het is confronterend, omdat je er het gevoel van kunt krijgen dat je vriendschappen of werk verliest. Maar uit angst daarvoor kun je iets veel belangrijkers kwijtraken, namelijk jezelf.'

Ik heb geaccepteerd van mezelf dat mijn werk – zolang ik iets doe wat vaak voelt als een hobby – regelmatig een weekend achter mijn laptop bivakkeren betekent Deze ja bevalt me wel, ik word er gelukkig van. Volgens mij is dat precies de sleutel tot een gezond evenwicht tussen je ja’s en je nee’s. Experimenteer en probeer een evenwicht te vinden dat bij jou past. Want als je nee durft te zeggen tegen de dingen waar je nee tegen wíl zeggen, wordt het leven een stuk gemakkelijker en leuker. En wie wil dát nou niet?

5 wijzen over De Nee

  • Mahatma Gandhi: 'Een nee vanuit diepe overtuiging is beter dan een ja die alleen dient om te behagen.'
  • Gal Zauberman, hoogleraar aan Yale: 'Mensen zeggen vaak ja omdat ze overschatten hoeveel tijd ze in de toekomst hebben. Daarom doen we keer op keer beloftes die we nooit hadden gedaan als er directe actie was vereist.'
  • Tony Schwartz in Harvard Business Review: 'Ja zeggen voelt goed en geeft een adrenalinerush. We zijn verslaafd geraakt aan de snelheid van onze levens en verwarren activiteit met productiviteit en méér met beter. We denken eerder: wat is het volgende wat ik moet doen?, dan: waarom doe ik dit?’
  • Daphne Feller van BrainExplainers: 'Als je afwijkt van de groep, toont neurowetenschappelijk onderzoek een de-activatie van het genotscentrum. Dit genereert in de hersenen een foutmelding en voelt als een straf. Dopamine, betrokken bij de beloning van gedrag, maakt je gelukkig en zorgt ervoor dat je soms ja zegt om even een fijn gevoel te krijgen.'
  • Anna Wintour: 'Ik hou niet van mensen die overal maar ja op zeggen. Liever heb ik iemand die kan discussiëren en een duidelijke eigen mening heeft.'