Het zijn woorden die tijdens deze pandemie keer op keer worden herhaald: we voeren een oorlog tegen dit virus, en we moeten er samen tegen vechten. Het mag dan geen strijd zijn waarin bommen vallen en kogels worden afgevuurd, maar er zijn opvallende parallellen te trekken met de Tweede Wereldoorlog. Ook nu verzetten we ons in het thuisfront door te schuilen, gesterkt door families en gemeenschappen, terwijl aan de frontlinie de helden in onze ziekenhuizen en verzorgingshuizen vechten tegen een dodelijke vijand. En het is precies de generatie uit deze tijd – onze oma’s en overgrootoma’s die de oorlog meemaakten – die wij nu moeten beschermen. Opnieuw vormen de jaren veertig een tijdperk waar we een hoop lessen uit kunnen trekken.

De gebeurtenissen van de afgelopen maanden schijnen een vreemd nieuw licht op John’s Maison Margiela 2020 lenteshow: een collectie die hij opdroeg aan de collectieve spirit en heroïsche waarden van vrouwen en mannen in de Tweede Wereldoorlog. Verpleeguniformen, leger-, marine- en luchtmachtkleding, afbeeldingen van vrouwelijke Franse verzetsstrijders en undercoveragenten – het kwam allemaal voorbij. Het is onmogelijk dat Galliano, zelfs met zijn scherpe antenne voor de zeitgeist, wist dat er een pandemie zou aanbreken. Desalniettemin gebruikte hij dit thema met een hele duidelijke reden. Want wat we volgens hem nu moeten ontwikkelen is een stevigere ruggengraat: “Eerbied voor de lessen uit de geschiedenis en wat ze ons hebben geleerd,” zoals hij het omschreef. “Verhalen over hoop, heldinnen en vrijheid worden vergeten nu de geschiedenis zich steeds meer lijkt te herhalen."

Artikel gaat verder onder de video.

Terugkijken: John Galliano's lenteshow 2019 in Parijs

Maar die herhaling zien we ook op positieve manieren terug. In het vrijwilligerswerk, het activisme, de vrijgevigheid, en de creativiteit en vindingrijkheid die we thuis vinden. We ontdekken krachten die er altijd al waren, maar waarvan we een maand geleden nog niet realiseerden dat we ze hadden. Plots werd ook de invloed en relevantie van mode opnieuw onderstreept. Van de noodzaak om beschermende kleding te dragen en te herwaarderen wat we al hebben, tot het beschikbaar stellen van fabrieken om textiel voor in de zorg te produceren. Het is allemaal onderdeel van de grootste strijd die we nu moeten voeren: het redden van onze planeet.

“Vraag jezelf af: hoe kan ik van dienst zijn?”, dat waren de woorden van Phillip Lim in de video op Vogue.com waarin het nieuws werd gebracht dat de CFDA/Vogue Fashion Fund omgetoverd werd tot A Common Thread, een initiatief in het leven geroepen om de mensen in de Amerikaanse modeindustrie getroffen door Covid-19 te steunen. Zijn duidelijke woorden waren een krachtig voorbeeld van hoe de modeindustrie – van grote conglomeraten tot individuen – een nieuw niveau van samenwerking en creatief denken heeft bereikt, iets wat bijna onvoorstelbaar leek voor deze wereldwijde noodsituatie.

Het is ook een reminder aan iets wat ons collectieve geheugen de afgelopen twee decennia – jaren getekend door overconsumptie – ontschoten lijkt te zijn: het feit dat mode in tijden van crisis een eervolle rol kan spelen, en dat altijd al heeft gedaan. Precies zoals mode dat ook deed tijdens de Tweede Wereldoorlog. Door de ontwerpers, de vrouwen die vrijwilligerswerk deden, de vrouwen die zich met creativiteit aanpasten aan de tekorten, en de pagina’s van Vogue en de rol van haar redacteuren. Dus als er ooit een moment was om moed te putten uit hoe onze geweldige grootmoeders en overgrootmoeders het toen voor elkaar kregen – terwijl ze tegelijkertijd nog steeds om mode en beauty gaven– dan is het nu. Hier zijn zes eye-opening vergelijkingen:

1. Vogue at war

TOEN: Tijdens de Tweede Wereldoorlog plaatste Vogue opbeurende, creatieve editorials die lieten zien welke rol mode ook in moeilijke tijden kon hebben. Daarnaast publiceerde het blad de historische fotojournalistiek van model en onverschrokken Amerikaanse fotograaf Lee Miller. Lee was in de jaren twintig de muze van beeldend kunstenaar Man Ray, en getrouwd met de Britse kunstenaar Roland Penrose. In de jaren dertig bevond ze zich als fotograaf middenin de surrealistische kunstbeweging. Ze was vastbesloten om het door oorlog geplaagde Europa vast te leggen en te laten zien aan het publiek. In 1939 kwam ze bij de Britse Vogue en kreeg ze de opdracht van hoofdredacteur Audrey Withers om vrouwen in oorlog te fotograferen: de strijdkrachten, verpleegsters, piloten, plattelandsvrouwen, fabrieksarbeiders, chauffeurs en vrijwilligers van het Rode Kruis.

Toen in september 1940 het kantoor van Vogue in Londen werd beschadigd door een bom, legde Withers de redactie vast terwijl ze onder de trap in de wijnkelder aan het werk waren. “Hier is Vogue, ondanks alles!” las het vrolijke bijschrift. “Zonder pardon, maar opgewekt, wordt Vogue, net als zijn mede-Londenaren, in een opvanghuis naar bed gebracht.” Ondertussen sloot de Amerikaanse Vogue-redacteur Bettina Ballard zich aan bij het Rode Kruis in Parijs, en brachten Sally Kirkland en Mary Jean Kempner verslag uit vanuit het Pacifische front.

Lee’s befaamdste werk maakte ze in de laatste dagen van de oorlog in Duitsland en Frankrijk. Verscholen tussen het Amerikaanse leger ging ze Buchenwald en Dachau binnen toen de kampen werden bevrijd, en stuurde ze de hartverscheurende foto's die ze daar maakte naar Vogue in Londen. “Geloof het,” stuurde ze per telegraaf naar Audrey Withers. "De burgers hier wisten ongetwijfeld wat er aan de hand was ... de spoorlijn die Dachau binnenkomt, loopt langs villa's [...] Ik hoop dat Vogue voelt dat ze deze foto's kan publiceren." En dat deed ze. Edna Woolman Chase, toentertijd hoofdredacteur van de Amerikaanse Vogue, schreef in haar autobiografie: “We hebben lang geaarzeld en veel gediscussieerd. Uiteindelijk hebben we besloten ze te publiceren. Het leek ons het juiste om te doen.”

Sinna Nasseri
Sinna Nasseri

NU: In lijn met Vogue’s traditie om te schrijven over wat vrouwen meemaken, gaf Vogue.com de opdracht voor The New Responders: The Grocery Workers – een verhaal waarin de jonge vrouwen in New York werden geportretteerd die iedere dag naar buiten gaan om de supermarkten voor de rest van de stad draaiende te houden. Deze eerlijke kijk in hun ervaringen, geschreven door journalist Estelle Tang met beelden van fotograaf Sinna Nasseri, vormt een unieke documentatie van een onderdeel van deze pandemie, vergelijkbaar met de berichtgeving van Lee Miller over vrouwen die zichzelf in gevaar brachten tijdens de Tweede Wereldoorlog.

2. Ontwerpers die samenwerken om middelen te besparen

TOEN: Nadat Londen werd getroffen door bombardementen en de stoffenvoorraden werden gerantsoeneerd, stelde de Britse regering een speciale groep van Londense couturiers samen. Een collectief dat ging ontwerpen onder de anonieme naam Utility Apparel Order en het art deco-logo CC41 (staat voor: Civilian Clothing order 1941). De ontwerpers die meededen waren Elspeth Champcommunal, voormalig redacteur van de Britse Vogue die designer was geworden bij Worth London, Hardy Amies, Digby Morton, Bianca Mosca, Victor Stiebel en Edward Molyneux, die Greta Garbo en Marlene Dietrich in Parijs had gekleed.

Achteraf gezien is hun werkwijze een voorloper van een visie op kleding die we steeds vaker terugzien: een minimalistische, duurzame garderobe samengesteld uit veelzijdige stukken. Vogue verklaarde: "Als vrouwen minder moeten kopen, zullen ze beter kopen." De ontwerpen bestonden onder meer uit jurken op knielengte met brede schouders en rokkostuums en broeken – een klassieke stijl die ontwerpers als Miuccia Prada altijd is blijven inspireren. En er werden schoenen met dikke zolen gemaakt voor vrouwen die veel liepen en fietsten om geld te besparen en het openbaar vervoer te vermijden. Precies zoals we nu doen.

Phoebe English
Phoebe English


NU: Wat is nu relevanter dan de uitspraak: koop minder, maar beter? De vindingrijkheid uit de oorlogstijd is een voorloper van de duurzame ontwerpers van nu, die hun creativiteit gebruiken voor zero-waste collecties. In 2020 hergebruiken talloze ontwerpers eigen restmaterialen en deadstock om mooie dingen te maken – een positief momentum dat zich zeker zal doorzetten nu talloze Italiaanse textielfabrieken een tijd dicht zijn.

Een radicalere gedachte: zou de Utility-werkwijze van ontwerpers uit de Tweede Wereldoorlog, die hun creativiteit bundelden om betere, interessante kleding te maken, zich kunnen doorzetten? In Milaan en Londen waren dit jaar de eerste signalen van een avant-gardistische beweging richting een minder ego-competitieve manier van denken al te zien. Miuccia Prada werkt samen met Raf Simons als co-creatief directeur van Prada; Phoebe English vroeg Londense designervrienden om hun deadstock materiaal te doneren om haar eigen collectie te maken, waarvoor ze hen credits gaf tijdens haar show. Delen, samenwerken en hulpbronnen besparen – het is de toekomst.

3. Maken en herstellen

TOEN: Vrouwen lieten zich door niets tegenhouden om er modieus uit te zien. Bruiden trouwden in japonnen van parachutezijde, er werden jurken gemaakt van verduisterende materialen en blouses van sjaals met print. En als je geen kousen had, tekende je een ‘naad’ op de achterkant van je benen. Door de noodzaak om inventief te zijn met wat je had, leerden mensen om oude kleding te vermaken tot iets nieuws. In 1943 gaf het Britse ministerie van Informatie Make Do and Mend uit, een handboek met instructies voor het herstellen van versleten stukken, het maken van patchwork, bestrijden van motten, en manieren om energiebesparend te wassen. Ook stond er in hoe je wollen truien kon ontrafelen om er iets nieuws van te breien, en hoe je knopen kon aanzetten en gaten moest stoppen. “Bundel je spullen en ideeën! Begin een naaiparty waarmee je je scharen, spelden, tasjes, paspoppen en naaimachines kunt delen,” las het boek. Bijna elke vrouw kon naderhand naaien. Een hele generatie, tieners in de jaren zestig, wist hoe ze een jurk kon maken voor een zaterdagavond uit.

Make Do And Mend
Make Do And Mend by Zoltan Glass

NU: Tijdens deze dagen van zelfisolatie zijn herstellen, upcycling en repurposen enorm in opkomst. Tutorials over borduren, breien, naaien en stoppen op YouTube en Instagram zijn een manier om meditatief tijd door te brengen, en leren een nieuwe generatie dat we dingen met onze eigen handen kunnen maken en repareren. De lessen die we vandaag leren, zullen we meenemen: de waardering van wat we al bezitten, meer respect voor de tijdrovende expertise van ambachtslieden en de opvoeding van kinderen die zich altijd deze dagen zullen herinneren die ze thuis met creatieve projecten hebben doorgebracht. Niets van deze tijd zal verloren gaan.

4. Het dragen van maskers

TOEN: Lee Miller's surrealistische foto uit 1941 van vrouwelijke brandweerlieden die beschermende metalen veiligheidskappen en brillen droegen, is iconisch geworden voor de Londense blitz. In 1939 werden gasmaskers uitgedeeld aan burgers in Groot-Brittannië en Frankrijk, voor het geval Duitsland met chemische oorlogsvoering zou beginnen. Dat gebeurde gelukkig niet, maar vrouwen toverden de plicht om altijd een gasmaskerzak bij je te dragen om in iets stijlvols. In Frankrijk luidden de krantenkoppen voor de bezetting: "Vrouwen in Parijs zullen ook in oorlog mode niet vergeten!" Parisiennes maakten leren en satijnen hoezen voor de maskers die bij hun outfits pasten, terwijl hoedenmaker Jeanne Lanvin een chique cilindervormige schoudertas voor haar klanten ontwierp waarin je je gasmasker kon opbergen.

Personal protective equipment, Helmet, Photography, Headgear, Black-and-white, Stock photography, Monochrome, Glasses,
Foto door Lee Miller
The Lee Miller Archives

NU: Gezichtsmaskers doken eind februari op op de landingsbaan van Marine Serre. "Het moeilijkste is om kalm te blijven tijdens de storm", zei ze tegen Mark Holgate van Vogue Runway – een opmerking die zowel verwees naar de klimaatnood als het coronavirus. In Europa en de VS maken mensen een inhaalslag op Zuid-Korea, China en Japan, waar het dragen van gezichtsmaskers al langer sociaal geaccepteerd is als voorzorgsmaatregel en tegen luchtverontreiniging. Tijdens de weken waarin Westerse autoriteiten met verwarrend advies bleven komen over het gebruik van de mondkapjes, reageerde de mode-industrie snel. Jonge ontwerpers maakten hun eigen designs waarvan ze de patronen online deelden. De creatieve explosie die daarna ontstond maakte gebruik van stoffen die mensen al in huis hebben. Cruciaal voor de veiligheid is dat je ze na elk gebruik wast en dat je je gezicht niet aanraakt terwijl je ze draagt.

Sinds dat het Franse Academie voor Geneeskunde en het US Center for Disease Control het advies gaven om een mondkapje te dragen wanneer je je huis verlaat, zijn ze in veel landen vast onderdeel van het straatbeeld geworden. Er valt ook wat voor te zeggen dat de opkomst van het dragen van gezichtsmaskers al lang voor deze pandemie in opkomst was: denk maar aan de anti-surveillance protestgroepen, de Drill-muziekcultuur en de maskers van fietskoeriers.

5. Hoofddeksels als statement

TOEN: Meisjes en vrouwen maakten van de noodzaak om je te bedekken mode – en in Parijs werd het tijdens de oorlog een waar statement. "Tijdens de bezetting deden Parisiennes er alles aan om de vrouwen van Duitse officieren te beledigen, door het tegenovergestelde te dragen van wat zij droegen", legt de Britse hoedenmaker Stephen Jones uit. “Meisjes begonnen zich af te zetten tegen de keurige Duitse vrouwen en hun nette hoeden, door theedoeken en vaatdoeken in steeds grotere torens om hun hoofd te wikkelen, liefst zo extreem en vulgair mogelijk. Het waren hoofddeksels van rebellie.” De meisjes op straat inspireerden hoedenmaakster Madame Paulette, die later beroemd werd vanwege haar opvallende tulbanden. Ondertussen speelde ook pragmatisme een rol. Met de beroemde poster van Rosie the Riveter, waarop een fabrieksmeisje te zien is met haar haar vastgebonden in een zakdoek, werd reclame gemaakt voor een veilige mode voor vrouwelijke arbeiders in de VS.

Magazine, Face, Lip, Beauty, Eyebrow, Skin, Book cover, Eyelash, Publication, Font,
Adwoa Aboah op de cover van Vogue
Vogue

NU: Culturele diversiteit heeft tulbanden en hoofddoeken in 2020 naar de voorhoede van mode gekatapulteerd. Mijlpalen waren twee covers van de Britse VogueAdwoa Aboah in een Stephen Jones voor Marc Jacobs-tulband op de voorkant van hoofdredacteur Edward Enninful's debuuteditie, en Rihanna die een durag draagt op de cover van het mei 2020 nummer. Achter deze mode schuilt de groeiende invloed van modest fashion, de rijke symboliek van Afrikaans tribal-erfgoed en de stijl die vanuit stadsgemeenschappen naar de rest van de wereld doorsijpelt. Een bewustzijn dat – nieuw voor de gevestigde mode – zaken rondom culturele toe-eigening ter discussie brengt. En in een tijd waarin verfbeurten bij de kapper er voorlopig niet in zitten, zullen head-wraps om je uitgroei te verbergen misschien wel een toevlucht nemen?

6. De vernieuwde schoen

TOEN: Ooit afgevraagd waar de sleehak vandaan komt? Salvatore Ferragamo kwam op het ontwerp na een helder moment in de donkere uren tijdens de oorlog in Italië. Toen leer en metaal door het leger waren opgeëist, loste Ferragamo het probleem op door zolen uit kurk te maken en van simpele materialen zoals cellofaanverpakkingen een bovenwerk te weven. De vindingrijkheid van de toonaangevende meesterschoenmaker werd onmiddellijk gezien als glamoureus en begeerlijk, nooit een minder alternatief. De wedges van Ferragamo zorgden ervoor dat vrouwen in heel Europa zich goed voelden toen ze de oorlog door moesten komen op dikke zolen, die vaak geïmproviseerd waren uit hout.

Salvatore Ferragamo
Salvatore Ferragamo
Condé Nast

NU: Vandaag de dag gebruiken avantgardistische jonge schoenontwerpers onverwachte en afgedankte materialen om hun stempel te drukken op de schoenenwereld, en tegelijkertijd overbodig afval te voorkomen. Pionier op dit gebied is Helen Kirkum, die in 2016 begon met het 'remasteren' van sneakers aan het Royal College of Art. Met het merk dat het later startte plukt ze sneakers uit Londense liefdadigheidswinkel Traid, die ze uit elkaar haalt om er vervolgens een nieuw model van te maken. "Ik wil de schoonheid van slijtage, vlekken en gebruik herwaarderen, door het juist te benadrukken en te koesteren", aldus Kirkum. "Ik hou van de herinneringen en verhalen die op die manier voortleven." Ontwerper Ancuta Sarca treedt op haar eigen manier in Helen’s voetsporen, met haar hybride-schoenen van vintage kittenheels en deadstock Nike-sneakers.