Dit artikel verscheen eerder in Vogue Nederland, september 2019.

Naakte of semi-naakte foto’s van jezelf op Instagram plaatsen: is dat nou het toppunt van vrijheid en empowerment of doet het juist af aan het nieuwe feminisme? Sarah Sluimer gaat op onderzoek uit.

De influencer kijkt me aan met de blik van de vrouw die veel heeft meegemaakt, maar door alle stormen heen sterk is gebleven. Ze draagt geen zichtbare make-up, maar haar huid glanst precies goed in het gootje van haar bovenlip, waardoor haar mond groter lijkt. Ze lacht een beetje. Niet alleen krijgt de wereld haar niet kapot, ze is ook nog eens in voor avontuur, zeggen haar ogen. Vanaf haar ranke sleutelbeen glijden de gouden letters zachtjes haar decolleté in. Daaronder haar blote buik, bruin, wat lichte haartjes rondom de navel. Ik moet inzoomen om de letters te kunnen lezen. Dat vind ik eigenlijk helemaal niet prettig: alsof ik de details van haar lichaam me toe-eigen. ‘My Body is Mine’, staat er. Nu voel ik me al helemaal schuldig. Ik heb net natuurlijk veel te lang naar haar beha-loze borsten gekeken, die appelrond, maar bescheiden half onder haar topje schuilen. Het is haar lichaam, ik mag haar niet keuren. Of: ik mag wel kijken, maar ik mag haar niet objectiveren. Ik moet neutraal kijken, toch? Zonder oordeel, zonder idee? Of nee, ik moet natuurlijk bewondering voelen en iets van solidariteit ervaren. Dat is het.

Zien: de beste naked dresses van de Oscars

In het onderschrift staat dat ze met deze foto meedoet aan een actie van Mama Cash, waarin het recht op lichamelijke zelfbeschikking én plezier centraal staan. Rechten die heel veel vrouwen over de wereld niet kennen: onderdrukking, vernedering en schaamte op basis van je seksualiteit of gender is eerder een gegeven dan een uitzondering. Neem nu de pas aangenomen anti-abortuswet die in verschillende staten in Noord-Amerika diep ingrijpt in het vermogen van vrouwen de koers van hun eigen leven te bepalen. Of zie het recht van Japanse werkgevers om vrouwelijke werknemers te verplichten hakken te dragen. Nee, schaamteloos en vrij zijn we nog lang niet.

Als de kippen erbij

Ik kijk nog eens naar de foto en merk ook wat wrevel bij mezelf op. Want in hoeverre heeft het vrijwel naakte lichaam van deze succesvolle schoonheid te maken met de worsteling van vrouwen overal ter wereld? En heel boud gesteld: is dit niet een aantrekkelijk bedoeld plaatje, waar voor de vorm een politiek pamflet bijgesleept wordt, omdat activisme nu eenmaal ontzettend lekker verkoopt in dit tijdperk, waarin rechten van minderheden opnieuw te vuur en te zwaard bevochten worden?

De gouden letters zie ik de dagen daarop vaker voorbijkomen. Op dikke buiken, gehavende wangen, gerimpelde nekken van onbekende lijven, in allerlei kleuren. Maar daartussen toch ook steeds weer de normatief mooie lijven van allerhande influencers, die in hun verdere carrière nou niet bepaald zichzelf profileren als bakens van progressieve politiek, maar in de combinatie ‘mooie tatoeage’, ‘sexy foto’, ‘goed doel’ er kennelijk als de kippen bij zijn.

naakt onderlichaam van een model
Yvan Fabing, Vogue Nederland, september 2019

Het voelt enigszins hypocriet. Of heiligt het uiteindelijke doel (een wereld waarin iedereen zich lichamelijk vrij en sterk voelt) de middelen en moeten we daarom niet muggenziften over sóórten naaktheid, maar juist blij zijn dat mensen met veel volgers zich achter een goed doel scharen? Je zou zelfs kunnen stellen dat kritiek op naakt sowieso seksistisch is en íeder naakt lichaam als een politiek statement omarmd zou moeten worden.

Schaarsgeklede popsterren

Binnen de huidige feminismegolf draait het, veel meer dan om het recht op gelijke lonen of de verdeling binnen het huishouden, om onze seksualiteit en ons lichaam. Zo vragen we ons af of schaarsgeklede popsterren die zichzelf feminist noemen die titel wel mogen dragen. Binnen de #MeToo-discussie bevechten we de seksuele machtsverhoudingen binnen onze samenleving. En op social media houden we ons bezig met de emancipatie van het onderdrukte lichaam en woedt een vorm van activisme waarbij een enorme diversiteit aan mensen door middel van het onbeschaamd tonen van hun lichaam proberen bevrijd te raken van allerlei stigma.

En hoera: er wordt effect gesorteerd. Het lichaam in allerlei variëteiten wordt steeds meer omarmd en beschermd. Nike presenteert sportkleding voor de supercurvy vrouw. Plussize-vrouwen als Tatjana Almuli en Mayra Louise schrijven met groot succes boeken over hun weg naar zelfacceptatie. Victoria’s Secret schafte schoorvoetend haar wereldberoemde lingerieshows af, waarin voorheen ‘Angels’ vol trots hun tot op de millimeter getrainde lichamen toonden. En H&M adverteert tegenwoordig met plussize-modellen, zonder daar een enorm statement aan op te hangen.

Ouderwets

Tegelijkertijd zien we dat binnen de influencerscultuur weinig van al deze maatschappelijke reuring doordringt. Over het algemeen worden vlogs en Instagram vrijwel uitsluitend gebruikt om geschonken spullen, vliegreizen naar verre oorden en ander kapitalistisch vermaak onder de aandacht te brengen. En zo hier en daar wordt er, alsof het om schoenen gaat, wat activisme geshopt. Dan verschijnt er een wat clichématig onderschrift bij een prachtige selfie, waarin body shaming (en met name skinny shaming) wordt veroordeeld. Of er wordt op het eigen kanaal een interviewtje met een plussizemodel geüpload, waarbij op ernstige toon het belang van diversiteit wordt benadrukt. Maar in de volgende vlog zien we even makkelijk een sexy shoot voor een kledingmerk, waarin de influencer met een groepje klassieke modellen op de kiek gaat. Het is eigenlijk ronduit verbijsterend om te zien hoe zelden Nederlandse influencers hun machtspositie inzetten om de wereld een betere plek te maken. Het doet ook een beetje ouderwets aan.

Reclamezuil

Laten we er geen doekjes om winden: het (bijna) blote lichaam van de influencer wordt veel vaker ingezet als commercieel middel, als reclamezuil en níet als politieke tool om vrouwen te bevrijden. De compositie van blote foto’s van influencers is dan ook vrij zelden vernieuwend, maar vrijwel altijd gericht op het bevredigen van de verlangende blik. We zien een open of getuite mond, benen, borsten en billen goed in beeld, een volle bos hoofdhaar.

Natuurlijk zal de influencer zelf, zeker bij kritiek, verontwaardigd stellen dat haar lingeriefoto’s wél over empowerment gaan, maar let’s face it: die term is inmiddels compleet uitgehold. ‘Empowerment is de stoplap geworden om simpelweg te doen waar je zin in hebt,’ schrijft Hadley Freeman in The Guardian. ‘Het is een zelfbedachte safe space: als je maar zegt dat je empowered bent, zal iedereen die je tegenspreekt gezien worden als de onderdrukker.’ Sterker nog, volgens Freeman maken influencers met het lukraak gebruiken van deze term, zelfs misbruik van hun macht. ‘Empowerment is niet alleen een synoniem geworden voor zelfbevredigend narcisme, maar een symbool in hoe identiteitspolitiek gekaapt wordt door degenen met de luidste stem, terwijl het degenen die het ’t meest nodig hebben vergeet.’

Luxepoes

Omdat geen vrouw ‘onsolidair’ of ‘zuur’ genoemd wil worden, haasten we ons om te benadrukken dat het toch allebei kan: je lichaam gebruiken om geld en bewondering te verdienen én er en passant de goede zaak mee steunen. Maar het is tijd om man en paard te noemen. Je kunt niet het normatieve schoonheidsideaal van het gewillige object blijven herbevestigen omdat je daar je appartement in het centrum van Amsterdam mee betaalt én ondertussen wat graantjes meepikken van het harde werk van activisten, omdat dit imago-technisch gezien een handige zet is. Bovendien: is het niet nogal teleurstellend dat de nieuwe beroemdheden hun main business wederom hebben gesitueerd rondom seks? Is er voor de gemiddelde influencer nou echt niets anders te bedenken dan het propageren van een leven als lekkere luxepoes? Kunst? Boeken? Problemen in onze samenleving? Politiek? Reizen die wat meer gericht zijn op avontuur en níet op vijfsterrenresorts?

Meer dan een lichaam

Uiteindelijk zouden we allemaal een stuk beter af zijn als er een dag zou komen waarop we het überhaupt niet continu over dat verrekte lichaam hoeven te hebben. Want of we nou vechten voor het recht op acceptatie of braaf moeten klappen omdat een internetberoemdheid stelt dat haar blote borsten respect verdienen: die hele lichaamspolitiek is een vermoeiende clusterfuck geworden, waarin we continu worden geconfronteerd met mensen die van ons eisen dat we kíjken. ‘Zie mij, erken mij, geef me liefde’, is het adagium van zowel het graatmagere bikinimodel als de dikke vrouw in strakke sportlegging.

Terwijl: geef me je verhaal, vertel me wat je leest, wat je belangrijk vindt en waar je bang voor bent. Wees meer dan een lichaam, of nog beter: vergeet je lichaam eens. Laat meisjes opgroeien met rolmodellen die hun geslaagdheid in het leven niet exclusief afmeten aan hun geile strandfoto’s op Bali en ook niet aan hun lef om zichzelf, ondanks hun vetrollen, in ondergoed aan de wereld te tonen. Macht verkrijg je door de ander soms ook het recht te ontnemen je volledig te bekijken en te beoordelen. Instagramfoto’s – activistisch en empowering of niet – tonen ons zwijgende lichamen. Feminisme is zoveel meer dan het ontvangen van respect en liefde voor je lijf. Het is de doodvermoeiende, eindeloze poging gehoord te worden als denkend wezen. Het is de strijd om een plek aan elke tafel waar de koers van de wereld bepaald wordt.

Ik kijk nog eens naar de prachtige vrouw met haar tatoeage en zie voor me hoe ze de gouden letters wegveegt en daarna tegen me begint te praten. Er rollen volzinnen uit haar mond, weldoordachte meningen, vergezichten ontvouwen zich. ‘I am mine’ zegt ze steeds, als een terugkerend mantra. Ze is van zichzelf, helemaal. Lichaam, gezicht én gedachten. Ik doe mijn ogen dicht. Ze is nog steeds mooi. Nee, wat zeg ik? Mooier nog dan ze ooit was.