Als er één modeontwerper genoemd mag worden die bepalend is geweest voor de hedendaagse mode, is dat onbetwist Martin Margiela. De Belgische visionair bracht een revolutie in de modewereld teweeg met de collecties voor zijn modehuis Maison Martin Margiela, dat hij in 1989 oprichtte in Parijs. Destijds vaak onbegrepen, verschenen enkele jaren later talloze replica's en op Margiela geïnspireerde ontwerpen op de catwalk. Vandaag de dag is de invloed van Margiela's werk nog steeds terug te zien in de collecties van modeontwerpers over de hele wereld. En dat terwijl de man achter dat werk al die jaren zo'n mysterie wist te blijven. In de nieuwe documentaire Martin Margiela: In His Own Words wordt het mysterie van de notoir geheimzinnige ontwerper eindelijk ontrafeld.

Na twintig jaar van grensverleggende collecties die de mode-industrie radicaal op z'n kop hebben gezet, verdween Martin in 2009 plots van het toneel. Met een spectaculaire laatste show, die typerend was voor zijn gehele oeuvre, liet hij zonder uitleg of afscheidswoorden de mode-industrie voorgoed achter zich. Met deze nieuwe documentaire laat Martin voor het eerst niet alleen zijn werk voor zich spreken, maar vertelt hij met zijn stem en zijn handen hoogstpersoonlijk zijn verhaal.

De Duitse regisseur Reiner Holzemer nam de ogenschijnlijk onmogelijk taak op zich om een portret te maken van iemand die gehuld gaat in mysterie. Na het succes van zijn documentaire DRIES over de Antwerpse Zes ontwerper Dries Van Noten – stuitte hij op het werk van Margiela en was meteen gefascineerd. Hij wist vervolgens het onmogelijke mogelijk te maken, toen hij van Martin het 'ja-woord' kreeg voor het maken van een documentaire over hem. Reiner heeft met Martin Margiela: In His Own Words een uiterst intiem portret van de modeontwerper weten te creëren, waarbij je na het zien ervan het gevoel hebt Martin daadwerkelijk te kennen.

Vandaag gaat de documentaire van Reiner in première in Nederland – iets waar Martin ontzettend trots op is, zo vertelt de regisseur mij. Opgroeiende in een klein plaatsje vlakbij de Belgische grens met Limburg, ontwikkelde de ontwerper een bijzondere liefde voor Nederland. Toen een jonge Martin op een dag van achter zijn bureau door zijn slaapkamerraam naar buiten zat te staren, zag hij een vrouwelijke hippe op blote voeten voorbij wandelen. Een onvergetelijk moment voor Martin: de flamboyant geklede dame was een indrukwekkende verschijning in het dorpje waar de ontwerper opgroeide, dat niet veel meer kende dan koolmijnwerkers en kappers. Vanaf dat moment werd Nederland, in Maastricht om precies te zijn, het modisch toevluchtsoort voor Martin, waar hij in zijn jonge jaren steeds vaker naar afreisde om te winkelen en inspiratie op te doen.

Op de vooravond van de première van Martin Margiela: In His Own Words in Nederland, belde ik met Reiner over zijn indrukwekkende documentaire. Ik sprak met hem over hoe hij Martin heeft weten te overtuigen om zich te laten filmen, hoe je een documentaire maakt over iemand die zo gesteld is op zijn privacy en of hij denkt dat we de ontwerper ooit nog terug zien keren naar de mode-industrie.

portret van documentairemaker reiner holzemer
Regisseur Reiner Holzemer
Fritz Beck + Courtesy of Dogwoof

Ik las dat je het idee voor een documentaire over Martin Margiela kreeg toen je voor een screening van DRIES in Antwerpen was, en een expositie over zijn werk in MoMu bezocht. Wat was het dat je interesse voor hem wekte als onderwerp voor je volgende documentaire?

'Toen ik in Antwerpen was voor een screening van DRIES, was op dezelfde dag de opening van de tentoonstelling Margiela: The Hermès Years. Op dat moment wist ik nog niet zoveel van Martin af: wanneer ik een documentaire maak, zoals die over Dries Van Noten, focus ik me op de hoofdpersoon en niet zozeer op de mensen om hen heen. Dus ik wist van zijn naam af, maar niet echt over zijn ontwerpen. Maar na het bezoeken van de opening in Antwerpen, raakte ik meteen door hem gefascineerd.'

Wat was het aan zijn werk wat je zo aansprak?

'De ontwerpen die ik in die tentoonstelling zag waren zo tijdloos, puur en elegant. Je zou absoluut niet denken dat ze vijftien jaar oud waren. In dezelfde ruimte werden enkele ontwerpen van Maison Martin Margiela tentoongesteld, en die zagen er compleet anders uit. Gesluierde gezichten, maskers – de twee werelden die ik had ontdekt, ze leken niet van dezelfde ontwerper te komen. Het deed me denken aan het werk van Gerhard Richter, waarvan je vier verschillende schilderijen kunt zien en niet zou denken dat ze van de hand van dezelfde kunstenaar zijn.

'Voor mij voelde het logisch om een film te maken om dat gat in de modegeschiedenis te vullen.'

'Dus mijn interesse was gewekt, ik wilde meer over hem te weten komen. Ik kwam erachter dat er een hoop geruchten en gissingen waren over wie Martin is, en dat niemand écht wist wat het idee is achter zijn werk. Dus voor mij voelde het logisch om een film te maken om meer te weten te komen over hem, zijn ideeën, zijn inspiratie – om dat gat in de modegeschiedenis te vullen.'

silhouette van maison martin margiela lentezomer 2009 collectie tijdens tentoonstelling in palais galliera
Silhouette van Maison Martin Margiela Lente/Zomer 2009 collectie tijdens tentoonstelling in Palais Galliera.
Courtesy of Dogwoof

Vervolgens stelde je het idee voor aan Aminata Sambe, met wie je DRIES produceerde. Hoe reageerde zij toen je zei dat je een documentaire wilde maken over Martin?

'Haar respons was: "blijf verder dromen". Ze vertelde me dat hij nooit voor de camera verscheen, geen interviews gaf, geen foto's van zich liet maken. Het zou moeilijk worden, op z'n zachtst gezegd. Maar na het grote succes van DRIES, wilden we graag nog een modedocumentaire samen maken. Omdat Martin vanwege zijn anonimiteit geen optie zou zijn, besloten we dat we een andere ontwerper moesten gaan zoeken.'

En toch is het je gelukt een documentaire over Martin te maken.

'Ik kon hem maar niet uit mijn hoofd krijgen. Ik greep telkens weer terug naar de catalogus van de Hermès-tentoonstelling die ik had gekocht, en bleef manieren zoeken om met hem in contact te komen. En toen hoorde ik dat modehistoricus Olivier Saillard bezig was met een tentoonstelling over Margiela in Palais Galliera. Ik had hem nog nooit ontmoet, maar had gehoord dat hij mijn documentaire over DRIES waardeerde, dus ik besloot contact met hem op te nemen om dichter in de buurt van Martin te komen.

'Olivier liet Martin weten dat Aminata en ik een documentaire over hem wilden maken. Drie, vier maanden gingen voorbij zonder enige response. Martin vertelde me later dat dat kwam omdat hij vaker dat soort verzoeken ontving. Pas toen drie verschillende mensen hem erop aandrongen dat als hij ooit een documentaire wilde doen, dat het met Aminata en mij moest zijn, kon hij het niet meer laten om erop in te gaan. Een paar maanden later, in januari 2018, hadden we onze eerste ontmoeting.'

maison martin margiela 'tattoo top' lentezomer 1989
Maison Martin Margiela ’Tattoo top’ Lente/Zomer 1989.
Courtesy of Dogwoof

Ik kan me voorstellen dat het voor jou als maker moeilijk is geweest om gedegen onderzoek te doen naar Martin, omdat er over zijn biografie zo weinig bekend is. Op wat voor manier heb je je kunnen voorbereiden voor dit project?

'Ik heb geprobeerd zoveel mogelijk te lezen. Zo vond ik een catalogus van een tentoonstelling in Antwerpen over Maison Martin Margiela in 2010 die erg nuttig bleek. Deze hielp me een indruk te krijgen van wat Martin heeft gedaan in zijn carrière. Maar de teksten in het boek waren vrij abstract, zoals je die in de boeken van kunsthistorici over schilderkunst vindt. Het werd al snel duidelijk dat het voor mij het belangrijkste was om erachter te komen wat het idee van Martin is achter zijn werk: niet alleen wát hij maakte maar vooral wáárom hij het maakte.'

Hoe structureer je vervolgens een documentaire als er zo weinig bekend is over je onderwerp?

'Daar hebben Martin en ik veel gesprekken over gehad voordat we begonnen met filmen. Ik wist dat hij zijn modehuis begonnen is in Parijs, en twintig jaar later gestopt is en de modewereld verliet. Dat werd de grote lijn. Maar hoe diep ik in het leven van Martin zou kunnen duiken, wist ik nog niet. Op een dag hadden waren we samen aan het lunchen in Parijs, toen hij liet vallen dat hij al wist dat hij modeontwerper wilde worden vanaf zijn zevende. Ik zei direct dat dat zo'n mooi verhaal is, dat het in de documentaire zou moeten. In eerste instantie twijfelde hij, want hij wilde dat het verhaal zou starten op het moment dat hij naar de modeacademie ging in Antwerpen. Hij is natuurlijk nog altijd terughoudend als het gaat om zijn privéleven en privacy, bang dat mensen zouden ontdekken wie hij is en waar hij vandaan komt. Maar nadat hij erachter kwam dat zijn moeder al zijn schetsboeken, tekeningen en barbies – zoals je ze in de film kunt zien – van kinds af aan bewaard had, veranderde hij van gedachten.'

schets van de 'jabott' door martin margiela
Schets van de ’Jabott’ door Martin Margiela.
Courtesy of Dogwoof

Was het moeilijk voor je om hem zover te krijgen dat hij zich voor je openstelde?

'Soms was het heel moeilijk. Normaal vertrouwen mensen me snel, nadat ze hebben gezien hoe het filmen in z'n werk gaat. Ik begin altijd met te zeggen: "wees niet bang voor wat we doen, aan het einde krijg je de kans om de final cut te zien en als er iets in de documentaire zit waar je een probleem mee hebt, vertel het me en we bespreken het".

'Ik ben Martin ontzettend dankbaar, want voor hem was dit een groot risico om te nemen.'

'Met Martin lag dat nog iets lastiger. Hij is een perfectionist, zoals de meeste ontwerpers waarschijnlijk, in ieder geval mensen die zoiets wezenlijks doen als hij. Maar hij is ook een control freak. We hebben lange discussies gehad, meer dan met andere mensen over wie ik een documentaire maakte. Soms hadden we drie filmdagen gepland, waarvan we er uiteindelijk maar eentje daadwerkelijk aan het filmen waren, en op de andere gesprekken voerden. Maar ik ben Martin erg dankbaar, want voor hem was dit een groot risico om te nemen. Zich uitspreken – vooral voor een camera – was nooit zijn manier van communiceren met de buitenwereld. Voor hem was het "kijk naar mijn werk, dat is wat ik te zeggen heb". Voor de eerste keer spreken als vorm van communicatie was daarom een risico voor hem. Ik ben hem ontzettend dankbaar dat hij dat durfde en moedigde hem daar dan ook heel erg in aan. Vaak blokkeerde hij erdoor, het praten.'

Toch krijg je dat gevoel totaal niet als je de documentaire kijkt. Ook al zien we alleen zijn handen, voelt de documentaire heel intiem – alsof je een één-op-één gesprek met hem voert. Hoe heb je ervoor gezorgd dat je als kijker het gevoel krijgt dat je Martin daadwerkelijk kent na het kijken van de documentaire?

'Die opmerking krijg ik vaker wanneer iemand een van mijn documentaires heeft gekeken. Ik krijg vaak te horen – hetzelfde geldt voor DRIES – dat ze zich heel hecht en intiem voelen met de mensen die ik portreteer. Deels doe ik dat onbewust, maar ik ben me er natuurlijk van bewust dat ik een aantal technieken gebruik die daartoe leiden. Allereerst is het erg belangrijk dat ik een sterke relatie met de hoofdpersoon ontwikkel om een intieme film te maken. Vervolgens is het de kunst van hoe dichtbij je kunt komen met de camera en hoe je iemand aanspreekt, zodat die persoon het verhaal hetzelfde zou vertellen als de camera er niet bij was. Daarnaast ben ik erg geduldig met de mensen die ik film. Ik heb weliswaar een bepaalde structuur in mijn hoofd en weet waar ik heen wil, maar ik zet mensen niet onder druk. Ik laat het verhaal zich ontwikkelen zoals zij dat willen, zodat ze zich zeker voelen en de camera even vergeten. Ik wil in zekere zin het normale leven opnemen.'

handen van martin margiela in documentaire martin margiela in his own words
Handen van Martin Margiela in de documentaire.
Courtesy of Dogwoof

Maakte je voor de final cut je zorgen dat dat gevoel van intimiteit niet over zou komen, omdat je Martins gezicht niet kon laten zien?

'Nee, intimiteit ontstaat niet alleen door iemand in de ogen aan te kijken. Het gaat om hoe je met elkaar praat, het gesprek. En de stem, de oprechtheid die je in iemands stem hoort. De emotie, die je kunt voelen als je aandachtig luistert. Een goed voorbeeld daarvan is wanneer Martin praat over zijn jeugd. De tien tot vijftien minuten daarvan die je hoort in de film, is de essentie van uren aan gesprekken daarover. Het selecteren, het editen, het creëren van pauzes zodat de kijker kan verwerken wat ze zojuist gehoord hebben, zijn daarin essentieel. Je moet echt een perfectionist zijn, voor de volle honderd procent aanwezig en in het moment zijn. Dat heeft uiteindelijk voor die intimiteit gezorgd.

'Sommige mensen hebben zelfs gehuild tijdens een screening in Parijs.'

'Ik maakte me geen zorgen dat mensen dat gevoel niet zouden krijgen. Ik ben blij dat ik vanaf het begin het gevoel had dat dat zou lukken, en de reacties tot nu toe wijzen daar allemaal op. Sommige mensen hebben zelfs gehuild tijdens een screening in Parijs – niemand gaf commentaar op het feit dat ze zijn gezicht niet kregen te zien. Het meest belangrijke was om zijn stem te horen, om het zo persoonlijk te maken.'

Naast door Martin zelf, wordt zijn verhaal in de documentaire verteld door een indrukwekkend groepje talking heads. Een select groepje, maar absoluut niet de minsten – van Jean Paul Gaultier en Sandrine Dumas tot Lidewij Edelkoort en Cathy Horyn. Hoe heb je de keuze gemaakt voor wie je aan het woord wilde laten over Martin?

'We wilden uiteraard mensen spreken die het werk kennen van Martin. Vooral ook wie er was in de begindagen van Maison Martin Margiela. Iedereen die we gesproken hebben was ook daadwerkelijk aanwezig tijdens de moderevolutie die hij teweeg heeft gebracht. Destijds hadden zij er allemaal een mening over: óf ze begrepen het vanaf het begin en ze hielden van de radicaliteit ervan, óf ze begrepen hem totaal niet, zoals Cathy Horyn bijvoorbeeld – die moedig toegaf dat ze de eerste collecties van Martin destijds niet begreep.'

maison martin margiela lentezomer 2009 tijdens tentoonstelling in palais galliera
Maison Martin Margiela Lente/Zomer 2009 tijdens tentoonstelling in Palais Galliera.
Courtesy of Dogwoof

Aan het einde van de documentaire, vraag je aan Martin 'Denk je dat je alles hebt verteld in mode?' Wie Martins antwoord op die vraag wilt weten moet de documentaire kijken, maar na zoveel tijd met hem door te hebben gebracht, denk jij dat we hem terug zullen zien keren naar de modewereld?

'Na veertig dagen te hebben geschoten met hem, en alle gesprekken die we hebben gevoerd, kan ik eerlijk zeggen dat ik niet denk dat hij terugkomt. Toen Martin de modewereld verliet, deed hij dat niet omdat hij zich heel gelukkig voelde. Nee, hij stopte omdat hij uitgeput was, en zich niet meer kon vinden in de industrie waarin hij werkte en hoe dingen gepresenteerd moesten worden. Hij worstelt nog steeds met wat er destijds gebeurt is. Maar op dit moment is hij wel een erg gelukkig persoon. Ik denk dat wat hij nu doet, werken als beeldend kunstenaar, beter bij zijn karakter past. Hij heeft zelf de controle over schema's, tijd en geen druk van de buitenwereld in de vorm van bijvoorbeeld een modekalender. Hij kan echt onafhankelijk werken. Martin houdt ervan om voor zichzelf te werken. Hij wil zich op iets kunnen focussen, kunnen experimenteren en iets diep en nauwkeurig verkennen – en vervolgens pas hoeven presenteren wanneer hij daar klaar voor is.

'Ooit zei hij tegen me "mijn doel was altijd om iets te maken wat nog nooit eerder gezien was".'

'Toen het internet opkwam, en het verrassingsgevoel van zijn werk voor hem verdween, en je meer en meer shows en meer en meer collecties moest produceren, verdween het plezier voor Martin uit zijn werk. Hij is iemand die al zijn energie in zijn werk steekt. Ooit zei hij tegen me "mijn doel was altijd om iets te maken wat nog nooit eerder gezien was". Maar de industrie waarvoor hij werkt wilde hem niet meer de tijd geven om te ontwikkelen wat hij wilde maken. Dat heeft tijd nodig, en kun je niet iedere dag, week, maand of seizoen doen. Hij is haast ziek geworden van de tijdsdruk en druk uit de industrie. Ik denk niet dat hij er naar verlangt daar weer terug naartoe te gaan. Maar misschien, na corona, als dingen veranderen...'

Na twee prachtige documentaires over modeontwerpers, wat wordt jouw volgende stap? Is dit een wereld waar je je verder in wilt blijven verdiepen?

'Het lijkt me fantastisch om een derde te maken, [lachend] dan is het een trilogie. Ik denk dat er in de modewereld nog genoeg te ontdekken is voor me. Ik vind het heerlijk om de wereld als geheel te ontdekken door naar specifieke microkosmossen in de wereld te kijken. Ik heb nu twee ontwerpers leren kennen, en leren begrijpen hoe ze werken – en zij werkten compleet verschillend van elkaar. Ik zou graag nog een derde persoon willen portretteren, iemand die op hetzelfde niveau werkt als Dries en Martin, en ook zo'n grote invloed op de mode-industrie heeft gehad.'

De documentaire Martin Margiela: In His Own Words van Reiner Holzemer is vanaf 18 juni te zien in geselecteerde filmhuizen in Nederland. Daarnaast is de documentaire ook te zien op streamingplatform Picl. Bekijk hieronder de trailer.

This content is imported from YouTube. You may be able to find the same content in another format, or you may be able to find more information, at their web site.