Coverster Anja Rubik over stichting SexEdPL en career highlights

In haar geboorteland, het zwaar katholieke en conservatieve Polen, is praten over seks taboe. Maar niet als het aan Vogue’s coverster Anja Rubik ligt. Al bijna tien jaar zet het topmodel zich met haar stichting SexEdPL in voor voorlichting over seksualiteit, anticonceptie, veilige seks en consent.

In gesprek met covermodel Anja Rubik

Als Anja Rubik (43) vertelt dat ze een stichting voor seksuele voorlichting heeft opgericht, krijgt ze vaak een “ondeugende glimlach” terug. Alsof sekseducatie automatisch over kamasutra gaat, of hoe je een goede pijpbeurt geeft. “Of ze denken dat het over anticonceptie gaat,” vertelde ze in 2019 aan The Times. En al snel wordt het onderwerp politiek. Daar begrijpt het Poolse topmodel weinig van: “Uiteindelijk is dit een onderwerp dat letterlijk ieder mens op deze planeet aangaat. Let’s face it, we zijn hier allemaal vanwege seks”, zegt het covermodel tegen Vogue.

Stichting SexEdPL

Het is niet ongewoon dat een model haar bekendheid en platform inzet om zich hard te maken voor zaken waarin zij gelooft, zegt Vogue-hoofdredacteur Linda Gümüs Gerritsen, maar Rubik stopt er wel opvallend veel tijd en energie in. In 2017 lanceerde Rubik SexEdPL, een voorlichtingscampagne die later uitgroeide tot een stichting. Het maakte haar in Polen tot een invloedrijke activist. In een diep katholiek en conservatief land – waar seksuele voorlichting nauwelijks van de grond komt – geeft het platform voorlichting over seksualiteit, anticonceptie, veilige seks en consent.

“Toen het idee ontstond om iets aan de situatie te doen, ging het voor mij om het doorbreken van het taboe, het wegnemen van schaamte en mensen de kennis te geven waar ze recht op hebben. Stilte is onze grootste vijand, omdat het schaamte en taboes creëert, en stigma’s voedt.” Inmiddels telt haar stichting 28 mensen, waarvan de helft dagelijks de anti-violence-hulplijn beantwoord. In 2025 ontving die support line maar liefst 13.300 telefoontjes en berichten. Daarnaast werkt een veertienkoppig team van seksuologen, psychologen en projectmanagers aan verschillende projecten.

Via de laatste campagne die ze twee maanden geleden lanceerden, meldden ruim 30.000 Poolse vrouwen zich voor een gratis mammografie voor borstkankeronderzoek. “Op bussen, metro’s, in bioscopen, via sms-linkjes, TikTok, Instagram en campagnes met een lokaal voetbalteam van voetballende vaders. We proberen mensen van alle kanten te bereiken.” En Rubik doet daarbij gerust een duit in het zakje, door op YouTube openhartig over masturbatie te vertellen.

Anja Rubik — ©Zoe Karssen voor Vogue Nederland

Rubiks magic touch

“Het leuke van Anja is dat ze goed weet wat ze wel en niet wil,” zegt Gümüs Gerritsen. “Dat gaat ook op voor haar modellenwerk: ze kiest heel bewust waar ze wel en niet aan meedoet, maar als ze zich ergens aan verbindt, geeft ze ook echt alles. Je herkent iets iconisch in haar, en dat maakt haar zo interessant om te fotograferen.” Bij Vogue stond Rubik al langer op de lijst van mensen met wie we graag wilden werken. Dat het er nu van kwam, was mede aan Rubiks magic touch te danken: zij had fotograaf Zoe Karssen al eerder op Instagram ontdekt. “Ik reageerde gewoon onder een Instagram-post van haar werk met iets als: ‘Love your work, love that image,’” zegt Rubik. “Een paar maanden later nam ze contact met me op en vroeg ze of ik samen een project wilde doen.”

Toen het voorstel kwam om samen te shooten voor Vogue, twijfelde ze geen seconde. “Het is eigenlijk iets wat me vanaf het begin van mijn carrière heeft gevolgd: ik hou van vrouwelijke fotografen en ik werk heel graag met ze. Zelf heb ik een heel sterke persoonlijkheid en ben dol op sterke, krachtige vrouwen. Zoe haar werk vond ik zo mooi omdat het iets wegheeft van die speelse vrijheid uit de jaren 2000.”

Een Vaccarello love affair

Gümüs Gerritsen merkt op dat het model dat vaker doet. “Zo pikte ze Anthony Vaccarello al op voordat hij voor Saint Laurent werkte, toen hij net zijn eerste eigen collectie had.” Wat Rubik heeft gevonden in Vaccarello is een ware fashion soulmate. “We houden van dezelfde dingen en van dezelfde soort vrouwen. Een vrouw die ik graag wil zijn en die hij graag kleedt. Grote persoonlijkheden: sterk, unapologetic, soms provocerend, maar altijd begeerlijk.”

Ze vertelt openhartig over de origin story van haar vriendschap met Vaccarello, en de raakvlakken die ze delen. Een van de eerste momenten in hun samenwerking was in 2012, toen Rubik de nog vrij onbekende designer droeg naar het Met Gala. “Doordat ik samen naar het gala ging met een sieradenontwerper, had ik de vrijheid om mijn eigen look te kiezen. Ik schreef Anna Wintour een brief en vroeg daarin om haar blessing – want die moet je hebben om een nieuwe ontwerper te dragen. Ik vroeg om Vaccarello.” De nu inmiddels iconische jurk met een split die tot ver boven de heup rijkt, moest volgens de ontwerper ‘Sharon Stone-wit’ zijn. Bovenaan de trappen van het Met stond Wintour traditiegetrouw de gasten te verwelkomen. “Ik herinner me nog dat ze zei: ‘Anja… very risky.”

©Getty Images
Anja Rubik op het Met Gala 2012.

Haar doorbraak na een ‘lucky accident’ met Inez & Vinoodh

Hoewel TeenVogue in 2007 schreef dat ze nog nooit zo’n beeldschoon persoon hadden gezien als Anja Rubik, (in de buurt zijn van haar gezicht is alsof je naar een heel mooi schilderij kijkt’), lag een carrière in de modewereld niet voor de hand. Thuis, met twee dierenartsen als ouders, speelde mode geen rol. Haar beeld van het modellenbestaan kwam uit de videoclip van George Michael. “Too Funky, niet Freedom, maar die clip van Mugler. De Linda’s, de Christy’s, en daarna de Kate’s…Het leek alsof die vrouwen de hele wereld aan hun voeten hadden. Ik wilde gewoon een van hen zijn.”

Rubik schreef zich op haar veertiende in voor een modellenwedstrijd. Ze won niet, maar het leverde haar wel een agentschap op. Op haar achttiende vertrok ze naar New York, vastbesloten om het binnen anderhalf jaar te maken. Toen die periode bijna voorbij was en ze begon te twijfelen of ze niet beter kon gaan studeren, diende zich tijdens een shoot voor de Duitse Elle in Parijs onverwachts een kans aan waar ze lang op had gewacht. In het grote studiogebouw zag ze op een bord de namen van fotografen Inez van Lamsweerde en Vinoodh Matadin, die daar hun studio hadden. Hoewel ze niets met de shoot te maken had, wandelde ze tijdens de lunch hun studio binnen.

“Inez stond al lang op mijn radar en het lukte me maar niet om met haar te werken. Het ging goed met mijn carrière, maar ik had een soort groot moment nodig om die volgende sprong te maken. Na de lunch ging ik even naar buiten en raakte ik ‘verdwaald’. Ik bedoel: ik ben blond en model, kan gebeuren, oops! Ik liep zo de ‘verkeerde’ studio binnen. ‘Oh my god, sorry, wrong studio!’ Ik deed het expres behoorlijk luid, zodat iedereen kon zien dat ik er was. Inez vroeg of ze een polaroid van me mocht schieten. Niet veel later fotografeerde ze me voor de Franse Vogue en de nieuwe campagne van Chloé.”

Anja Rubik in Parijs — ©Zoe Karssen voor Vogue Nederland

Seksuele voorlichting

Gaandeweg besefte het model dat haar bekendheid in Polen een stem gaf – en dat ze die stem kon gebruiken om iets te veranderen. Toen de Poolse regering in 2016 de abortuswetgeving wilde aanscherpen, sloot ze zich aan bij de protesten. Ze ontdekte dat juist in Oost-Europese landen met weinig seksuele voorlichting en beperkte toegang tot anticonceptie veel abortussen plaatsvinden, terwijl diezelfde landen vaak de strengste abortuswetten hebben.

“Het viel op dat de mensen die tegen abortus waren óók campagne voerden tegen seksuele voorlichting. Dat vond ik heel vreemd, want seksuele voorlichting is juist de manier om ongewenste zwangerschappen te voorkomen.” Het moment deed haar terugdenken aan haar eigen schooltijd, waarin seksuele voorlichting nooit aan de orde was. “Ik dacht: dat zal inmiddels vast veranderd zijn. In mijn onderzoek vond ik later dat er een ander vak voor in de plaats was gekomen dat eigenlijk nog schadelijker was, omdat daar desinformatie werd verspreid.”

Het zou het startschot markeren van haar stichting SexEdPL, die ze begon met de naïviteit van een nietsvermoedend persoon, denkend dat ze het probleem met een strakke campagne wel aan zou kunnen aanpakken. Het was immers logisch voor Rubik, dat seksuele voorlichting op scholen een basisprincipe zou moeten zijn. “Ik begreep al heel snel dat niemand er daadwerkelijk iets aan deed. De regering die toen aan de macht was, was rechts en officieel tegen seksuele voorlichting. Nonsense. In Polen wordt seksuele voorlichting gebruikt als politieke munitie om mensen te verdelen.”

De reacties spreken voor zich

Dat er behoefte is aan wat Rubik met SexEdPL doet, blijkt wel uit de reacties. Toen de stichting eens opriep om je op hiv te laten testen, ontvingen laboratoria de volgende dag een recordaantal bezoekers. Tegelijkertijd kan Rubik op flinke weerstand rekenen vanuit de conservatieve politiek en katholieke kerken, die haar onder meer beschuldigen van het seksualiseren van kinderen. “Zodra je over het onderwerp begint te praten, wordt het heel snel een ideologische discussie. Mensen vergeten feiten en logisch nadenken. Daarom moest ik iets bouwen dat mensen ondersteunt en daadwerkelijk verandering creëert. Niet een hashtag die er vandaag is en morgen weer verdwenen is.”

Dagelijks ontvangt ze berichten van mensen over hoe zij anders leerden kijken naar hun lichaam, en zichzelf konden verlossen van schaamte. Ze deelt nog een anekdote, over een full-circle moment dat ze beleefde op straat vlak na de lancering van haar boek over seksuele voorlichting voor tieners: “Ik was in Polen en er stonden twee jonge meiden voor me. Ze zagen me niet; ik stond achter ze te wachten om de straat over te steken. De ene zei tegen de andere: ‘Mijn moeder kocht dit boek voor me, SexEdPL, en het is fucking geweldig. Eigenlijk schuift ze gewoon haar verantwoordelijkheid om met me te praten van zich af. Maar ik weet nu alles.” Rubik moet erom lachen. “Het was een geweldig moment.”

Anja Rubik voor Vogue Nederland — ©Zoe Karssen voor Vogue Nederland

Nog veel te leren

Bijna tien jaar na het oprichten van haar stichting merkt Rubik op dat er op het gebied van seksuele voorlichting in Polen veel is veranderd. “Het was vroeger een onderwerp waar een ongelooflijk groot taboe op rustte. Niemand sprak erover. Nu praten mensen hardop. Tegelijkertijd heeft haar stichting, waardoor ze veel in contact is met seksuologen en psychologen, haar zelf ook veel geleerd. Al was seksuele voorlichting thuis niet een topic dat ze met geen mogelijkheid kon aansnijden. Haar vader was nota bene degene die met extra tampons naar school kwam rijden als ze niet voldoende bij zich had. Consent was een ander verhaal.

“Pas toen ik met SexEdPL begon en met al die ongelooflijke mensen ging werken, besefte ik me als thirthy-something ineens: oh ja, ik heb het recht om nee te zeggen.” Ze merkt op dat het gesprek om consent thuis veel meer draaide om angst. “Zorg dat je niemand een ongemakkelijk gevoel geeft, trek je terug, loop weg, geef een fout telefoonnummer. Natuurlijk moet je je gezonde verstand gebruiken, want de wereld kan een ingewikkelde plek zijn. Maar de volledige verantwoordelijkheid daarvoor lag bij mij. Het duurde zo lang voordat ik op dat punt kwam, dat nee gewoon nee betekent, en dat die andere persoon dat maar de respecteren heeft.”

Ze herinnert zich het moment dat ze het consent-gesprek voerde met haar moeder. “Ze heeft haar excuses aangeboden. Maar dit is het gevolg van het feit dat zij zelf ook nooit heeft gehad.” Aan ouders en leraren die het probleem bij de horens willen beetpakken is geen gebrek meer. De uitdaging is het hebben van de juiste informatie. “Daar komt de hele SexEdPL-army om de hoek kijken. Soms is het interessant om te zien hoe weinig er eigenlijk nodig is om iets in ons denken te veranderen. Als je mensen de juiste tools toereikt, dan pakken ze die zelf op en gaan ze ermee aan de slag.”