waarom-lukt-het-nederland-maar-niet-om-de-inkomenskloof-te-dichten-414865
©Zoe Karssen voor Vogue Nederland

Onderweg naar kantoor luister ik altijd naar een audioboek. Voor mij een moment op de dag waarop ik kan ontspannen en, omdat ik vaak naar non-fictie luister, mezelf kan informeren. Momenteel zit ik diep in Fopfeminisme van Lisa Loeb, dat in mei dit jaar is verschenen, waarin ze scherp beschrijft hoe Nederland zichzelf ten onrechte als geëmancipeerd ‘gidsland’ beschouwt, terwijl maatschappelijke structuren, politieke keuzes en hardnekkige mythes de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen nog altijd very much alive houden. Dat het onderwerp actueler is dan ooit, blijkt wel uit de nieuwskop die ik deze week tegenkwam: ‘Nederland heeft grootste inkomenskloof tussen vrouwen en mannen van de EU‘. Nieuws dat amper nog verbaast – al helemaal als je diep in de materie van het fopfeminisme zit.

Inkomenskloof tussen vrouwen en mannen

Het is een van de conclusies uit de Gender Equality Index 2026, het jaarlijkse gendergelijkheidsonderzoek van EU-instelling EIGE. Daaruit lijkt Nederland in eerste instantie niet eens zo heel slecht uit de bus te komen: we staan op plek vijf van de in totaal 27 EU-lidstaten. Op terreinen als kennis en tijdsbesteding scoren we dan ook goed. Waar het minder goed gaat, is op het gebied van werk en geld. De EIGE concludeert dat in geen enkel ander EU-land de inkomenskloof (het verschil tussen hoeveel vrouwen en mannen verdienen in een jaar) zo groot is als hier. Dat percentage zit gemiddeld op de 11 procent, met als gevolg dat vrouwen sinds deze week de rest van het jaar eigenlijk gratis werken. Shocking, zou je zeggen, want wij zijn hier toch zo geëmancipeerd? Maar eerlijk gezegd ben ik niet verrast; het Nederlandse zelfbeeld en de werkelijkheid liggen namelijk quite far apart.

Elke week onze beste artikelen in je inbox? Schrijf je hier in voor de Vogue-nieuwsbrief

Lisa Loeb, cabaretier, schrijver en feminist, heeft het in haar boek Fopfeminisme over deze tegenstelling: we zien onszelf als een geëmancipeerd land, maar de cijfers laten iets heel anders zien. Vrouwen werken veruit het meest in deeltijd, nemen de meeste zorgtaken op zich, zijn vaker financieel afhankelijk en werken minder vaak in topfuncties, terwijl ze al jaren hoger opgeleid zijn dan mannen (meritocratie, where?). En ze verdienen dus nog altijd structureel minder dan mannen. Die ongelijkheid wordt vaak afgedaan als een kwestie van persoonlijke keuzes: vrouwen zouden er nu eenmaal zelf voor kiezen om minder te werken, maar vaak kunnen ze niet anders door maatschappelijke structuren, zoals zorgtaken die voornamelijk bij de vrouw komen te liggen. Of zoals Loeb het treffend zegt in haar boek: het is als een menu met maar één optie. Fopfeminisme dus.

In gesprek met Lisa Loeb

In short: Nederland denkt dat de emancipatie (een woord dat trouwens alleen hier gebruikt wordt; in het buitenland spreken ze van gender equality, een schaal waarop je hoog of laag kunt scoren, terwijl ‘geëmancipeerd zijn’ vrij binair is: je bent het of niet) grotendeels voltooid is, maar de cijfers vertellen een ander verhaal. Hoe komt het dat we zo weinig oog hebben voor de ongelijkheid die nog altijd bestaat? We vragen het aan Loeb.

Vogue: Nederland heeft de grootste inkomenskloof tussen mannen en vrouwen van de EU. Was je verbaasd toen je dit nieuws las, of bevestigt het vooral wat je in Fopfeminisme beschrijft?

Lisa Loeb: “Vorig jaar hadden we de een-na-grootste inkomenskloof van de EU, dus het verbaast me totaal niet dat we nu de grootste hebben. Vorig jaar scoorde alleen Oostenrijk slechter dan wij, maar die doen het nu inmiddels beter. Los van dat Nederland het gewoon niet goed doet wat betreft gendergelijkheid, worden we ook nog ingehaald door andere landen die wél actie ondernemen. Nederland staat stil: hier wordt helemaal niet de urgentie gevoeld van het verbeteren van de gendergelijkheid. Andere landen doen dat wel en voeren concreet beleid. Dus lang verhaal kort: nee, het verbaast me totaal niet dat we nu op de laatste plek staan, want we doen er ook helemaal niets aan.”

Maar overall dus alsnog plek vijf.

“Dit is dus de Europese index, die vergelijkt alle EU-landen met elkaar. Maar je hebt ook nog de Global Gender Gap Index, de wereldwijde index die een paar weken geleden is uitgekomen. Daar staan we nu op plek 46 qua gendergelijkheid. Daarin zie je heel concreet dat andere landen grote stappen nemen om de gelijkheid te verbeteren, door bijvoorbeeld wel echt sancties te verbinden als de loonkloof niet gedicht wordt, quota in te stellen voor het bedrijfsleven en door veel meer actief beleid te voeren om die gendergelijkheid te vergroten. Nederland doet dat gewoon helemaal niet.”

Anderhalfverdienersmodel

We zien Nederland graag als een vooruitstrevend en geëmancipeerd land. Hoe kan het dat we tegelijkertijd zo slecht scoren op financiële gelijkheid tussen mannen en vrouwen?

“Daar gaat een hele geschiedenis aan vooraf. Vroeger werden vrouwen ontslagen op de dag dat ze gingen trouwen, want het idee was dat de man de kostwinner was en de vrouw thuis zat om voor kinderen te zorgen. Als je als getrouwde vrouw zou werken, dan ‘pakte je de baan af’ van een man. Op 1 januari 1958 is dat pas afgeschaft in Nederland, als laatste land in Europa. Hoewel het niet meer verplicht was om vrouwen te ontslaan als ze gingen trouwen, werd het ook niet verboden. Dus veel bedrijven gingen daar tot ver in de jaren zeventig mee door.

Pas in 1976 kwam er een verbod. Er was behoefte aan meer mensen op de arbeidsmarkt, want er waren allerlei tekorten en economische crises. Toen zijn vrouwen gestimuleerd om betaald werk te gaan doen, maar dan in deeltijd. We hebben het ‘anderhalfverdienersmodel’ in Nederland, waarbij de man voltijd werkt en de vrouw in deeltijd. Al decennialang zonder enige verandering: het is nog steeds de standaard in Nederland. De reden dat we zo’n grote ongelijkheid hebben in inkomen, is omdat vrouwen nog altijd veel meer in deeltijd werken dan mannen. Daarnaast verdienen ze ook nog eens minder voor de uren die ze wél werken.

En dat is niet de schuld van vrouwen: het is geen kwestie van meer uren moeten gaan werken. Vrouwen zijn al meer uren betaald gaan werken de afgelopen decennia, maar mannen zijn niet evenredig meer zorgtaken op zich gaan nemen.”

Parttime prinses

We noemen het vaak een vrije keuze dat vrouwen minder werken en vaker zorgtaken op zich nemen. Maar hoe vrij is die keuze eigenlijk?

“Als je kijkt naar hoe de hele samenleving in elkaar zit, is die nog steeds heel erg gebouwd op een moeder die het grootste deel van de zorgtaken op zich neemt. Mannen verdienen nog steeds meer voor hetzelfde werk. Daar zit het idee achter van de man als kostwinner. Zodra je als vrouw een kind krijgt, dan heb je een babyboete van 33 procent, terwijl mannen er nauwelijks op achteruit gaan in salaris.

Kinderopvang in Nederland is de op één na duurste van Europa. Het gevolg is dat er thuis de afweging wordt gemaakt: is voltijd blijven werken als vrouw het ‘waard’ als dat geld direct naar de opvang gaat? Het gekke is dat over kinderopvang vaak wordt gedaan alsof dat van het salaris van de vrouw betaald wordt, terwijl voor de rest alles – hypotheek, auto, boodschappen – op een grote hoop gaat.

Als je als vrouw in Nederland fulltime werkt en je hebt kinderen, dan vinden mensen je een slechte moeder. Maar als je parttime werkt en je doet al die zorgtaken, dan zeggen mensen dat je een parttime prinsesje bent. Dus het is eigenlijk nooit goed als vrouw. Ook zijn er veel beroepen waar vrouwen oververtegenwoordigd zijn, bijvoorbeeld de zorg en het onderwijs. Daar is het helemaal niet zo makkelijk om meer uren te gaan werken. Uit onderzoek blijkt dat een derde van de vrouwen in deeltijd wel meer uren zou willen werken, als iemand anders dan die zorgtaken op zich neemt.”

Het systeem houdt die ongelijkheid dus gewoon in stand.

“Zoals ik al zei is het sinds de jaren zeventig al verboden om mensen op basis van geslacht anders te betalen, maar het wordt niet gehandhaafd. Als je door rood rijdt, krijg je ook een boete en als je het niet betaalt, krijg je twintig aanmaningen. Maar dit kan allemaal gewoon.

Vanaf 1 juli 2027 komt er (na uitstel, want dit was aanvankelijk 1 januari) wel de Wet Loontransparantie. Daarmee moeten werkgevers van grote bedrijven openheid geven over wat mensen verdienen, zodat je niet terloops bij het koffiezetapparaat erachter komt dat je mannelijke collega veel meer verdient dan jij. Die informatie kun je dan opvragen, ook al ligt het initiatief dan nog steeds bij de werknemer. Het is wel een verbetering, maar het is nog steeds niet het bestraffen van bedrijven die vrouwen minder betalen omdat ze een vrouw zijn. Ik zit een beetje college te geven geloof ik…”

Nee, go for it!

“Die ‘vrije’ keuzes worden niet in een vacuüm genomen. Het is binnen een systeem waarin we zitten. Van de heterostellen zegt 50 procent dat ze de zorg en betaald werk gelijk willen verdelen, maar in de praktijk lukt maar 9 procent dat. Dan kan je dus niet echt spreken van individuen die allemaal vrij tot deze verdeling komen. Dan is er toch iets anders aan de hand.”

Blinde vlek

Waarom houden we in Nederland zo hardnekkig vast aan het idee dat moeders minder moeten werken, terwijl vaders juist fulltime blijven werken?

“Als vrouw draag je tijdens de zwangerschap je kind negen maanden, maar daarna kan zowel de vader als de moeder evenveel doen – op borstvoeding na misschien, maar dat kun je ook in flesjes stoppen. Ik zie geen reden dat je daardoor als vrouw, puur omdat je degene bent die het kind baart, de rest van je leven meer zou moeten doen dan je partner. Maar toch lijkt daar wel veel op gebaseerd te zijn. Het idee van de moeder als de hoofdopvoeder, waardoor mannen veel te weinig gestimuleerd worden om zorgtaken op zich te nemen.”

Je schrijft in je boek dat we ongelijkheid vaak verklaren vanuit individuele keuzes, terwijl het probleem veel structureler is. Waar zit volgens jou de grootste blinde vlek in ons denken?

“De grootste blinde vlek is het idee dat het hier allemaal wel meevalt. Dat is wat ons het meeste tegenhoudt. Een nieuwskop zegt dat het heel slecht gaat, maar ik denk dat het de mensen niet eens opvalt. Ze zien het en gaan weer over tot de orde van de dag. Politici hebben er bijvoorbeeld niet eens op gereageerd. Dat vind ik zo raar. Het kwartje lijkt gewoon niet te vallen.”

Het kwartje moet vallen

Wat moet er concreet veranderen om dat kwartje wel te laten vallen en de inkomenskloof te verkleinen? En wie moet daarin het voortouw nemen?

“De politiek voor 100 procent, want daar is dit probleem ook gecreëerd met al die wetten vroeger die vrouwen onderdrukten. Dus zij mogen het ook oplossen. Er moet heel duidelijk beleid komen om de posities van vrouwen te verbeteren. Een onderdeel daarvan is inderdaad het salaris en de beloning. Maak het in eerste instantie makkelijker voor vrouwen die graag meer uren willen werken dat ook daadwerkelijk te doen. Maak kinderopvang gratis of bijna gratis. Start campagnes waarin je mannen aanspreekt op hun verantwoordelijkheid om ook zorgtaken op zich te nemen. Bestraf loondiscriminatie met boetes voor bedrijven en stel quota’s in.

Het is eigenlijk allemaal niet zo ingewikkeld, maar op de een of andere manier doen we het niet. We kunnen zelfs afkijken bij andere landen die het beter doen. Er is geen enkel land op de wereld waar mannen en vrouwen volledig gelijk zijn, maar er zijn er genoeg die het een stuk beter doen dan wij.”

Wat houdt de politiek dan tegen?

“Het is simpelweg niet belangrijk genoeg. En ook heerst het idee dat mensen er zelf voor kiezen: de vrije keuze is echt heilig in dit land. Daarbij gaan we echter voorbij aan het feit dat die keuzes helemaal niet vrij zijn. We moeten het dus blijven herhalen. Er moeten doelen gesteld worden en het moet als een serieus onderwerp gezien worden.”

Als we al die punten zouden overnemen die je noemt, dan zou er al snel iets kunnen veranderen. 

“Ja, dat zou kunnen. Maar goed, ze hebben zich nog niet bij mij gemeld helaas. En zelf ben ik niet van plan de politiek in te gaan.”

Ik wilde het je net vragen.

“Ik leg het allemaal uit en zet het klaar op een presenteerblaadje. Maar nee, ik heb geen politieke ambities. Veel mensen vinden mij irritant, dus ik denk ook niet dat ik veel stemmen zou krijgen. Aan mij is de taak om vanaf de zijlijn te roepen dat het allemaal niet goed is en daarmee hoop ik mensen te inspireren.”