Vrouwen en onveiligheid: wat doet het negatieve nieuws met ons?

Het percentage Nederlanders dat vindt dat het nooit gerechtvaardigd is om een vrouw te slaan, is in 2026 ten opzichte van 2012 met vier procent gedaald. Dat blijkt uit nieuwe cijfers van een onderzoek uitgevoerd door de Universiteit van Amsterdam en Tilburg University. Het is de pijnlijke realiteit van nu, waarin de ene alarmerende kop over vrouwenveiligheid in rap tempo wordt opgevolgd door meer gruwelijk nieuws; een groepsverkrachting op de campus van de Amerikaanse Cornell University, bijvoorbeeld. De zaken staan dan wel los van elkaar, maar belanden in één week tijd op dezelfde hoop van ellende dat de huidige nieuwsstroom over onveiligheid onder vrouwen omvat. Another day, another headline.

Negatief nieuws over vrouwen en onveiligheid

Wie het nieuws over vrouwenveiligheid volgt, kent inmiddels de optelsom. Seksueel geweld. Straatintimidatie. Femicide. Huiselijk geweld. Het volgende onderzoek, de volgende zaak, het volgende slachtoffer. Dat daar uitgebreid over wordt bericht is natuurlijk cruciaal. Geweld tegen vrouwen dat lang achter gesloten deuren bleef, krijgt nu meer dan ooit een plek in het publieke debat. Tegelijkertijd kunnen bij het lezen van de zoveelste kop gevoelens van moedeloosheid ontstaan. Je hoeft immers als vrouw niet zelf geweld te hebben meegemaakt om je ertoe te verhouden.

De vraag rijst: wat doet het met vrouwen om steeds opnieuw met die werkelijkheid geconfronteerd te worden? Hoe blijf je geïnformeerd en betrokken zonder jezelf mentaal te verliezen in de negativiteit over geweld tegen vrouwen? Deze vragen en meer legde ik voor aan professor doctor Marieke Liem, hoogleraar veiligheid en interventies, gespecialiseerd in gendergerelateerd geweld en initiatiefnemer van de Nederlandse Femicide Monitor.

Eerst het goede nieuws

Liem start ons gesprek over de telefoon bijzonder hoopvol. De toegenomen belangstelling in het nieuws kan worden ervaren als heftig, maar het heeft vrouwen ook veel opgeleverd. “Laten we beginnen met de positieve kant”, vertelt Liem. “Het goede effect ervan is dat we zien dat naarmate er meer vocabulaire wordt gegeven aan bepaalde gedragingen, mensen het eerder kunnen herkennen. Dat kan helpen het gevoel of de ervaring van vrouwen onder woorden te brengen en legitimiteit te krijgen. Dat zagen we bijvoorbeeld in de naweeën van de MeToo-beweging.” Wat begon als een hashtag, startte een internationale beweging: vrouwen over de hele wereld durfden hun ervaring met seksueel grensoverschrijdend gedrag te delen. “Ze kwamen in contact met anderen die zoiets hadden meegemaakt, en konden adequate hulp zoeken.”

Elke week onze beste artikelen in je inbox? Schrijf je hier in voor de Vogue-nieuwsbrief

Soms schuilt dat belang in termen die inmiddels bijna vanzelfsprekend klinken. “Straatintimidatie is bijvoorbeeld ook zo’n term”, zegt Liem. “Dit type gedragingen gebeurde al heel lang, maar we hadden er geen woord voor. Er werd een beetje lacherig over gedaan, alsof het niet bestond. Nu hebben we houvast en kunnen we met z’n allen nadenken over mogelijkheden ter preventie.” Vrouwen kunnen steun halen uit vocabulaire, zoals “informatie opzoeken en een spiegel voorhouden – ik ben niet de enige; dit gebeurt vaker. En: er is hulp om uit deze situatie te komen.” Wat zichtbaar wordt, kan dus worden herkend en uiteindelijk aangepakt.

Consequenties

Alleen kent diezelfde zichtbaarheid ook een keerzijde. Een gevolg waar opvallend genoeg in wetenschappelijk onderzoek nog niet veel aandacht voor is. Liem is soms terughoudend in haar antwoorden, simpelweg omdat er op zulke vlakken nog veel kennis te winnen valt. Zoals de vraag op wat de consequenties kunnen zijn van het continu consumeren van negatief nieuws over vrouwen en hun veiligheid. De zoveelste headline kun je na het scrollen door het nieuws namelijk niet gemakkelijk wissen uit je hoofd.

“Je ziet zeker in de afgelopen jaren meer artikelen over geweld, met name gendergerelateerd geweld en geweld tegen vrouwen. Er zijn periodes van opleving. Met meer awareness over seksueel slachtofferschap, als we het bijvoorbeeld hebben over MeToo, zien we ook een mogelijk negatief effect. Depressieve of suïcidale gevoelens door zoveel aandacht kunnen toenemen, net als gevoelens van angst, hulpeloosheid, radeloosheid of somberheid. Mensen die zich bijvoorbeeld herkennen in iets wat lang geleden is gebeurd, kunnen daar opnieuw aan blootgesteld worden.” Dat effect hoeft zich volgens Liem niet uitsluitend voor te doen bij mensen die zelf slachtoffer zijn geweest: “Ook de machteloosheid waarmee je als buitenstaander het zoveelste bericht voorbij ziet komen, kan zwaar wegen.”

Gevoelens van somberheid door de negatieve stroom aan berichtgeving heeft te maken met een beperkt handelingsperspectief. Het effect van de hoeveelheid negativiteit is herkenbaar voor velen: je leest over een probleem dat veel groter is dan jijzelf, voelt dat er iets moet veranderen, maar die verandering kun je moeilijk in je eentje afdwingen. Die volgende kop, swipe je misschien liever weg, om het allemaal even niet onder ogen te hoeven komen. Dat noemen we news fatigue.

Vrouwelijk beeld van veiligheid

Bovendien kan de hoeveelheid negatief nieuws het vrouwelijk perspectief van veiligheid beïnvloeden. “Naarmate er meer en vaker wordt gerapporteerd over geweld, denken we niet alleen dat het meer aanwezig is, maar kunnen we gedragingen die we voorheen niet als gewelddadig zagen wel zo gaan interpreteren. Social media hebben een enorme invloed gehad op de manier waarop we ons identificeren met anderen om ons heen en in hoeverre we worden blootgesteld aan de intiemste details van andermans leven. Door die hyperconnectiviteit lijken we veel dichter bij elkaar te staan. Wanneer die ander dan geweld wordt aangedaan, slachtoffer wordt, kan het lijken alsof wijzelf daarin ook slachtoffer worden. De identifiability is veel groter dan voorheen.” Zo kan alertheid een steeds groter onderdeel van het dagelijks leven worden. “Hypervigilance“, zegt Liem. “Het risico dat je overal gevaar in ziet.”

Maar Liem wil er op attenderen dat alertheid niet het gevaar is: “Die alertheid is zoveel jaar zo laag geweest. Ik pleit juist voor meer alertheid naar de omgeving. Naar je buren en naar je vrienden en collega’s toe.”

De sappige mediakop

Naast de hoeveelheid berichten over vrouwen en onveiligheid, is het belangrijk om in te zoomen op hoe media ervoor kiezen dit soort nieuws te rapporteren. Sinds de komst van social media en de strijd om clicks hebben sensatiekoppen nieuwe hoogten bereikt. Vorige week deed zich daar een treffend voorbeeld van voor. De Universiteit van Amsterdam kopte na het onderzoek naar vrouwenemancipatie zelf opvallend voorzichtig: ‘Nederlanders positief over vrouwenemancipatie, maar ook reden tot zorg’. Vervolgens gingen verschillende media ermee aan de haal, met koppen die leunen tegen angstzaaien en vooral inzoomen op de negativiteit. ‘Meer begrip voor het slaan van een vrouw’, zoals RTL Nieuws het voorschotelden aan hun lezers.

Onderzoeksjournalist Zoë Papaikonomou, die haar Instagram wijdt aan het onder de loep nemen van eyebrow-raising journalistieke framing, plaatste vraagtekens bij de formulering. Want de twee koppen verschillen nogal wat in taal en nuance. Ook Liem zag de discussie voorbijkomen. “Ik vind dat een hele forse conclusie”, stelt Liem. “Bovendien tonen vijf van de acht indicatoren [in de onderzoeksresultaten] dat het wél goed gaat. Op één indicatie zien we een kleine verschuiving. De onderzoekers zeggen in het rapport ook dat de resultaten met veel voorzichtigheid gepaard moeten gaan. Dus wat is de conclusie die je daaraan kan verbinden? Ik zou daar heel terughoudend in zijn – dit is een selectieve manier van berichtgeving.”

Ze wijst op de verantwoordelijkheid van de media. “Het is van belang om het te blijven noemen zonder te sugarcoaten of te phrasen met populistische termen.” Liem deelt een andere kop op Papaikonomou’s Instagram die haar is bijgebleven. “Ik zag dat ze laatst had gereageerd op een kop die luidde: ‘Pelicot 2.0.’ Zoë zei: nee, dit is gewoon groepsverkrachting, dus noem het gewoon wat het is.” Niet zachter, groter, sensationeler of eenvoudiger.

Een nieuw soort mediacode

“Daarom denk ik dat het belangrijk is dat we niet alleen berichten over ellende delen, maar ook over zaken die wél de goede kant op gaan”, zegt Liem. Ze gooit het idee op om te pleiten voor een nieuw soort mediacode, waarin altijd een melding van handelingsperspectief om hulp te zoeken wordt vermeldt. “Idealiter zou je zo’n handelingsperspectief ook bij nieuwsberichten over huiselijk geweld brengen. Dat mensen niet alleen maar informatie hoeven te absorberen, maar dat ze daar ook iets mee kunnen. Het is heel cruciaal om dan ook te vermelden: herken je jezelf in zo’n situatie of ken je iemand die zich in zo’n situatie bevindt, dan ben je hier bij het juiste adres om om hulp te vragen om erover te praten.” Want wanneer de ene alarmerende kop naadloos overgaat in de volgende zonder concrete instructie hiermee om te gaan, dreigt volgens haar verlamming. “Mensen kunnen in een lethargische situatie komen en zich door de hoeveelheid informatie lamgeslagen voelen.”

Tussen doomscrollen en wegkijken

Dus komen we terug op de vraag: how to stay sane? “Vooral voor de mensen die we [bij de Nederlandse Femicide Monitor] spreken voor onderzoek is al het nieuws superconfronterend. Dat zijn mensen die iemand hebben verloren aan femicide of vrouwen die ernstige gewelddaden hebben meegemaakt. Hoewel sommigen in het begin veel nieuws wegklikten, gingen ze er na verloop van tijd juist extra over opzoeken, omdat ze meer grip wilden hebben over wat hen was overkomen. Hoe je betrokken blijft zonder jezelf er mentaal in te verliezen? Ik zeg: iedereen op zijn eigen tempo.”

Liem zegt dat je ook zou kunnen kijken naar de manier waarop je nieuws consumeert. “Jongvolwassenen lezen nauwelijks nog kranten of kijken amper naar traditionele talkshows. Ze kijken geen NOS, maar wel NOS Stories. Social media hebben de nieuwsconsumptie veranderd.” Als je er minder mee geconfronteerd wil worden, denk dan goed na over hoe je nieuws consumeert. “Je hebt zelf controle over in welke fuik je wel en niet wil belanden.”

“Om een voorbeeld te noemen: een van mijn oud-studenten zat ook in die fuik en werd er continu mee geconfronteerd. Haar gevoel was dat ze iets wilde doen, maar dat ze in haar eentje zo weinig kon. Uiteindelijk heeft zij haar passie voor vintage kleding ingezet: ze organiseerde een vintage markt waarvan de opbrengsten naar de Nederlandse Femicide Monitor gingen. En zo zijn er heel veel initiatieven van mensen die zich erg geraakt voelen, ook al hebben ze er zelf geen directe ervaring mee.”

Ga het gesprek aan

Als ik Liem vraag wat we zelf juist méér kunnen doen om tegen de situatie en het gevoel van moedeloosheid te strijden, komt ze weer op datzelfde woord: “Handelingsperspectief. Bedenk wat jíj kan doen, gewoon in je eigen leven. Al is het maar even bij de buurvrouw aanbellen, want je hebt haar al lang niet gezien. Of die moeder op het schoolplein waarvan je denkt: goh, zij is altijd vrolijk, maar nu echt somber. Check in bij je vriendinnen, loop even langs.”

“En als je vermoedt dat er daadwerkelijk sprake is van een onveilige situatie in je naaste omgeving: ga het gesprek aan. Herken en erken wat er speelt. Laat je deur voor hen open staan en laat weten dat je er voor diegene bent, zonder oordeel. Misschien komt diegene niet de eerste keer, niet de tweede keer, niet de derde keer, maar de vierde keer wel.”

Herken je jezelf of iemand in je omgeving in een onveilige situatie? Bij direct gevaar bel je 112. Voor advies over huiselijk geweld kun je terecht bij Veilig Thuis. Slachtofferhulp Nederland biedt ondersteuning na onder meer seksueel geweld, bedreiging, stalking en andere vormen van geweld. Bij seksueel geweld kun je ook contact opnemen met het Centrum Seksueel Geweld.

FEMINISME